Historia e jonë nuk kufizohet vetëm në trojet Ballkanike të banuara nga albanezo-shqiptarët, por ka qenë, është e pranishme dhe aktive nëpër botë, në shumë vende fqinje dhe të largëta, çka dëshmohet me historitë e popujve, që i kanë bujt bashkatdhetarët tanë. Në periudhën e mesjetës bizantine, gjatë invazionit sllav dhe pushtimit turk, shumë albaneze emigruan në vendet fqinje, ku u sistemuan, mbijetuan dhe u organizuan, duke ruajtur identitetin, kulturën, gjuhën dhe traditat e vendit të origjinës, madje nuk kanë reshtur të mbrojnë çështjen tonë kombëtare dhe njekohësisht, kanë qenë protagonista të historisë të vendeve bujtëse.
Albanezo – shqiptarët e emigruar kanë dhënë kontribute në jeten dhe historinë e Italisë, Anglisë, Argjentines, Australisë, Austrisë, Bullgarisë, Egjyptit, Francës, Turqisë, Greqisë, Irakut, Jemenit, Jordanisë, Libisë, Libanit, Kanadas, Bosnje-Hercegovinës, Kroacisë, Rumanisë, Sirisë, Sllovenise, Spanjës, Tunizisë, Ukrainës, USA, etj. (1,2)
Pas pushtimit turk, në shekujt XIV – XVII, trojet tona u tronditën nga eksode masive, që çuan në largimin nga vendlindja të më shumë se 300,000 albanezëve, të cilët kryesisht u vendosën në Itali. Shumica e fisnikëve dhe një pjesë e popullit, që i kundërshtoi pushtuesit otomanë, u detyruan të emigrojnë, për t’i shpëtuar persekutimeve dhe masakrave barbare të turqëve, por dhe për të ruajtur besimin e krishterë. Sot, per servilizëm politik nuk flitet për gjenocidin e shqiptarëve nga Perandoria Turke, por në se një ditë do të hapen arkivat, njerëzimi do të tmerrohet me përmasat dhe barbarinë e shfarosjes të shqiptarëve nga ushtria turke.
Komuniteti arbëresh, që jeton prej mbi 5 shekuj në Itali, i ka ruajtur traditat, kulturën dhe gjuhën e bukur albaneze, që me të drejtë Prof Françesko Altimari e quan dialekti arbërisht, pasi është gjuha, që e flisnin albanezët në shekujt XIV – XV dhe vazhdojnë ta flasin e ta shkruajnë arbereshët. Pra arbërishtja ka ekzistuar krahas dialekteve gegënisht dhe toskënisht, që flisnin banoret e vendlindjes. (2)
Arbëreshët kane nxjerrë figura te shquara, me kontribute ne historinë e Italisë dhe ndërmjet tyre shquhet Kostantin Arianiti Kominata Komneni, pinjoll i familjes fisnike të Arianitëve. (1)

Kush janë Arianitët?

Arianitët, përmenden në kronikat bizantine të shekullit IX, si fise malësore, që jetonin në lindje të Themës së Durrësit.
Në shekullin XI, Arianitët rezultojnë sundimtarët e trevave në rrjedhën e sipërme të Shkumbinit, në të dy anët e rrugës Egnacia, pra zotëronin Çermenikën, Polisin dhe Shpatin, por në shekujt XII – XV u zgjeruan dhe përfshinë Tomadhenë, Dibrën, Librazhdin, Mokrën, Manastirin, Follorinën dhe më pas Mallakastrën, Vlorën dhe Kaninën. (2, 3)
Për sa i përket etimiologjisë të emërtimit Arianiti, disa historianë mendojnë se e ka origjinën në fjalën indoeuropiane “arya – fisnik”, të tjerë thonë se rrjedh nga fjala albaneze “ara”, por me bindës është mendimi se lidhet me emërin e tribuve ilire Arinstae (Arinste), që në periudhën helene dhe romane, banonin në trojet e shtrira në pjesën e sipërme dhe në të dy anët e segmentit qendrorë të rrugës antike Egnacia. (1, 2, 3)
Në shekullin e XIV, rezulton se familja Arianiti përdori edhe mbiemërin Komneni, homonim i familjes perandorake bizantine të Komnenëve, por kanë përdorur dhe mbiemërin Shpata, si shprehje e te drejtës si zotërit e trevës malore të Shpatit. Disa pjestarë të familjes Arianiti, në shekullin e XIII përdorën mbiemërin Golemi, si rezultojnë ne dokumentat e kohës fisnikët Arianit Golemi de Albania dhe Arianites Thopia Golemus e më pas Moisi Golemi i biri i Muzak Arianitit. (1, 3, 4)
Një pjesë e medievalistave mendojnë se mbiemëri Golem është me origjinë greke Golemis, por pa spjeguar lidhjen, ndersa disa te tjere thonë është me origjinë sllave, që do të thotë “i madh”, të tjerë e spjegojnë me prejardhje nga ebraishtja Golem – gjigand, por shumica insistojnë se është deformim popullor i emërit Gulielm, mendim më bindës ky, sepse në dokumentat e shekullit XIII zot i Arbanon quhej Gulem Arianiti dhe nga kjo kohë, pasardhësit e tij, mbajne këtë mbiemër. (2, 3)
Dihet se populli ynë e ka në traditë, që emëri i babait të bëhet mbiemër i djemëve, kësisoj Gulielm – Gulemi – Golemi, u trashëguan në gjeneracionet e tjera të dinastisë si mbiemër shtesë. (1)
Eksponenti i parë i kësaj dinastie, i dokumentuar në shekullin e XI është David Arianiti, i cili në vitet 1001 – 1018, ishte strategu i Themës të Selanikut (Maqedonisë), në shërbim të Perandorit bizan-tin Bazili II, i cili
më pas e transferoi strateg të Shkupit, ku organizoi rezistencën kundër sulmeve të barbarëve bullgarë.
Në vitet 1049 – 1050 në shërbim të Perandorit të Bizantit, rezulton dhe Kostantin Arianiti, ndofta i biri, ose kushëri i Davidit. Kostantin Arianiti u shqua në luftën kundër Pecenegheve, një tribu nomade turke, e cila në fillim të shekullit XI, zbritën nga stepat dhe sulmuan trojet verilindore të Pernadorisë Bizantine. (5)
Në vitet 1190 – 1255, Arianitët u bashkuan me Shtetin e Albanisë të dinastisë Progoni.
Në këtë kohë, ipeshkevi dhe historiani Guillelmus Tyrensis (1130 – 1186), përmend fisnikun Iohannes Carianica, pra si kuptohet Carianica ishte tjetër mbiemër dhe emeri i trevës Çermenikës, që ishte ne zoterim te Arjaniteve. Johanes (Gjon) Carianica, ishte sundimtari i trevës së Çermenikës. (1, 2, 6)
Në vitin 1253, në kronikat bizantine përmendet Gulem Arianiti, zoti i Albanon, i cili ishte i martuar me Irena Komnena, kushërira e gruas të perandorit të Bizantit Engjëll Komnenit, për çka mendohet se ky është motivi, pse kjo familje përdori mbiemërin perandorak Komeneni. Femijët e lindur nga kjo martesë, përdorë më pas mbiemrin Komneni dhe Gulemi. (2, 7)
Në vitin 1276, Arianitët janë ndërmjet familjeve fisnike arberore, që bashkëpunuan me Karlin I Anzhu, për themelimin e Regnum Albaniae – Mbretërisë të Albanisë (1267 – 1373). Në vitin 1274, ne Vierbo, në paktin e Karlit I, me fisnikët albanezë, ndër firmëtarët e aleancës rezulton dhe Aleks Arianiti, me titullin sebast.
Ne traktatin e gjenovezit Galvani di Levante Januensis, i hartuar rreth vitit 1295, permenden si katolik te rinj “neophil”, antaret e disa familjeve finike: “Illustribus heroidibus Albaniae dominis” … mes tyre dhe Aleks Arianiti. (8)
Në vitin 1300, princi Budares (Comneni Budaresci princeps), u martua me një vajzë të familjes Golemi të Krujës dhe në vitet më pas, rezulton se familja Arianiti përdori mbiemërat Komneni dhe Golemi, si rezulton në kronika dhe dokumentat e shekullit XV. (8)
Në dy dokumenta të viti 1304, të Princit Filipi Anzhù i Tarantos – Dominus Regum Albaniae (1294-1331) dhe të Karlit II Anzhù, Arianitët janë në listën e 16 fiseve kryesore arbërore shtetformues, të cilëve u njiheshin privilegjet dhe e drejta e vetëqeverisjes në trojet e tyre: “Filippi, princi i Tarantos i garanton privilegjet fiseve albaneze: Albët, Aranitët, Kotarukët, Shpatët, Buzezijët, Markezët, Turbacejt, Lecenët, Skura, Zenevisët, Logoreskët, Matesët … etj”. (2)
Në vitin 1319, Papa Gjoni XXII, në letrën derguar fisnikëve albanezë, ndër ato edhe protolegatit Gulielm Arianiti, iu bënë thirrje të bashkohen për organizimin e kryqezatës antisllave. Kjo letër e Papës, dërguar Gulielmit, dëshmon pozicionin e lartë politik, administrativ, shoqëror dhe fetar të Arianitëve.
Në vitin 1373, emëri i një pjestari të familjes Arianiti, gjëndet i qendisur në epitafin e Gllavenicës. Ky epitaf është i rralle, është njëri ndër tre punimet e këtij lloji, të njohura deri sot në botë.

Epitafi i Glavenicës – mars 1373

Në qendër te epitafit është i qendisur trupi i Krishtit të vdekur, i shtrirë mbi një çarçaf, i rrethuar nga shenjtorë, serafinë dhe engjëj. Ky epitaf ka mbetur mister për studiuesit, të cilët po perpiqen të zbulojnë diçka më shumë rreth historisë së krijimit të tij, por edhe të teknikës të realizimit. (2)
Epitafi i Gllavinicës është objekt me vlera i kulturës mesjetare shqiptare, është një margaritar i krishtërimit, i historisë, i artit dhe i mjeshtrise artizanale albaneze. Në buzët e epitafit është shkruar: “U plotësua (u qëndis) ky areas (epitaf) i gjithë nderuari dhe i hyjshëm i së mbishenjtës Hyjëlindëse të patundur, me shpenzimin dhe mundimin e episkopit të gjithëhirëshëmit Kalisi i Glavinicës dhe Beratit, në muajin mars 22, viti 6881 (1373). Ti që zotëron jetën, ah! Si je trup i vdekur pa frymë. Në kohën e zotërimit të zotëve të shumëlartë të Serbisë, Rumanisë dhe gjithë Albanit dhe të vëllezërve Gjergjit dhe Balshës. Dora e Gjergj Arianitit dhe arëqëndisësit”.
Si kuptohet, një ndër mjeshtërit e punimit të epitafit është murgu Gjergj Arianiti, i cili ka mundësi të ketë qenë dhe formuluesi i mbishkrimit. (1, 2, 3)
Në vitin 1432 Gjergj Arianitin dhe Andrea Thopia Golemi, ngritën poopullin arbëror nga Vlora deri në Shkodër, në luftë kunder pushtueseve turq, dhe dolen fitimtar. (10)
Në prill te vitit 1452, në një dokument të kancelarise te Mbretit Alfonsi V Aragona, rezulton emëri Aranit Golem Komnenovich (Komnenoviç) (9,10).
Mbiemëri i shkruar Komnenoviç, lidhet me një rrethanë të veçantë te adminsitrates te princerve arberor te atyre viteve e pikerisht, sundimtaret kishin sekretar (shkrues) kryesisht klerike te arsimuar te kishes katolike dhe te asaj ortodokse e si kuptohet, Arianitet kishin sekretar nje prift ortodoks serb, i cili i duke perdorur gjuhen sllave ne korespondence i shkruante mbiemerat duke iu shtuar prapashtesen vich – viç
Marin Barleci, në veprën “Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum princips” (1510), krahas Gjergj Arianitit përmend dhe fisnikun Arianites Thopia Golemus. (11)
Në dokumenta të ndryshe, familja Arianiti perdor disa mbiemera: Komneni, Kominata, Golemi (Gulemi), Topia, Shpata dhe Carianica (Çermenika), të shoqëruar me titujt e fisnikërisë, sidomos me titullin princ. Aktiviteti politik i Arianitëve, është i mirë dokumentuar në shekullin e XV, kur u shquan në organizimin e rezistencës antiturke, e kurorëzuar me çlirimin e trojeve të gjëra të principatës nga pushtuesit osmanë.

Princi Gjergj Arianiti, sundimtar i Principatës të Arianitëve.
Figura qendrore e me rol në këto vite të vështira, nën kërcënimet e vazhdueshme të hordhive osmane, është: Princi Gjergj Araniti, Topia, Komneni ,Kominata, Golemi, Cernika, Spata (1376 – 1462).

Gjergj Arianiti, bust në qytetin e Librazhdit.

Sipas Marin Barleci dhe Gjon Muzaka, i ati i Gjergj Arianiti ishte Komneni II Arianiti dhe nëna e bija e Nikolla Zakaria, zoti i qytetit-port Budua. Në disa burime historike bizantine, thuhet se Komnen II Arianiti, mbante dhe mbiemërin Spata (Arianit Spatensis). (2, 3, 7, 11)
Gjergji kishte dy vellezër Muzaka dhe Vlladan Arianit Komneni (sundimtari i Çermenikës), si dhe një motër, e martuar me Pal Dukagjinin, pra ishte nëna e Lek III Dukagjinit. (1)
Gjergji u martua me konteshën Maria Muzaka, e bija e Andrea III Muzaka, dhespoti i Epirit, Zoti i Devollit, Muzakisë dhe i Himarës. Nga kjo martesë, Gjergji mori pajë trojet nga Mallakastra deri në det, përfshi Vlorën dhe Kaninën. Principata e gjërë e Arianiteve kishte dy kryeqendra, njera më e vjetra ishte Sopoti i Polisit dhe tjetra, ishte Kanina. Nga martesa e Gjergj Arianitit me Maria Muzaka, lindën 6 vajza: (7, 11)
– Andronika Arianiti, u martua me Gjergj Kastriotin.
– Vojsava, u martua me princin Crnojević të Malit të Zi dhe kishin dy djem Gjurash Cernoviç dhe Skenderbeg
Cernoviç
– Kirana, u martua me Nikolla Dukagjinin.
– Helena, u martua me Gjergj Dukagjinin.
– Despina u martua me Tanush Dukagjini.
– Angjelina, u martua me Car Stefan Brankoviçin e Serbisë. Angjelina ishte besimtare e devotëshme, frekuentonte rregullisht kishen dhe impenjohej në vepra bamirësie,
në ndihmë të varfërve. Kisha ortodokse e ka shpallur shenjetore dhe nderohet si Shen Nëna Angjelina.

Shën Angjelina Arianiti Komnena Muzaka – Brankoviç. Shën Nëna Angjelina

Në 4 dekadat e para të shekullit XV, Principata e Arianitëve, me në krye Gjergj Arianitin u bë epiqendra e rezistencës dhe e luftës antiosmane.
Në vitet 1430-1436, Princi Gjergj Arianiti organizoi kryengritjen antiturke, që u kurorëzua me çlirimin e trojeve të principatës të Arianiteve dhe me largimin e spahinjëve dhe timarlinjëve osmanë. Për shtypjen e kesaj kryengritje erdhi vete Sulltan Muratin II, i cili organizoi disa ekspedita kundër Arianitëve. (3, 6)
Në vitin 1432, ushtria turke e komanduar nga Ali Bej Evrenozi, ish sanxhakbeu i Arbërisë, kur hyri ne luginën e Shkumbinit, u shpartallua nga luftëtarët e Gjergj Arianitit. (10). Fitorja u dha zemër shqiptarëve dhe Evropa u njoh me një luftëtar shpresëdhënës.
Kjo ishte fitorja e parë e albanezëve kundër ushtrisë së fuqishme osmane, për të cilën kronisti bizantin Halkokondili, shkruan: “Kjo fitore i solli lavdi të shkëlqyer organizatorit të saj, Gjergj Arianitit, që u bë figura qendrore e jetës politike shqiptare e viteve ‘30”.
Kryengritjet e Gjergj Arianitit, nxitën dhe princat e tjerë të ngrihen kundër pushtuesit turk.
Në veri, luftëtarët e Nikollë Dukagjinit morën kështjellën e Dèjës, në qendër Andrea Topia nuk mundi ta çliroi Krujën, kurse ne jug Depë Zenebishi, zoti i Gjirokastrës, pësoi disfatë dhe komandanti i ushtrisë arbërore, u kap rob dhe turqit e varën.
Gjatë vitit 1434, Gjergj Arianiti korri fitore të tjera. Në shkurt shpartalloi forcat e Sinan Pashës, bejlerbeut të Rumelisë dhe në dhjetor ushtrinë e Isak Beut, sanxhakbeut të Shkupit, ndërsa më 20 prill 1435 korri një fitore të re, pas së cilës sulltan Murati II i ndërpreu ekspeditat kundër tij. (10)
Fitoret e Gjergj Arianitit, e rritën besimin dhe vendosmërinë e arbërorëve për të mbrojtur lirinë e për të luftuar kundër pushtuesit të fuqishëm otoman. Këto fitore kundër turqëve, patën jehonë të gjerë në Europë dhe sidomos në Vatikan. Mbreti i Hungarisë, Sigismundi, bëri marrëveshje me Gjergj Arianitin dhe me Andrea Topia, për të luftuar kundër pushtuesve osmane, por përpjekjet e tyre për organizimin e një kryengritje të përgjithshme antiosmane, nuk patën jehonë në vendet e tjera të Ballkanit dhe të Europës. (6, 7, 10)
Më 2 mars 1444, Princi Gjergj Arianiti mori pjesë në Besëlidhjen e Arbërit në Lezhë, ku mbështeti Gjergj Kastriotin në aleancën me princat albanezë dhe luftoi krah tij, në të gjitha betejat kundër pushtuesve osmanë.
Ne vitin 1449, i vdiq gruaja Maria Muzaka.
Pak kohë më pas, Princi Gjergj Arianiti u martua me baroneshen italiane Petrina Frankone, e bija e Oliviero Frankone, baroni i feudit Taurisano – Pulja dhe mëkëmbës i Mbretit të Napolit në Pulja. (1, 7)
Nëna e Petrinës ishte arbëreshe, e bija e Zakarias, princi i Mores.
Nga martesa me Petrinën (disa e quajnë dhe Despotina), lindën katër fëmijë, tre djem: Tommasi, Kostantini, Arianiti dhe një vajzë Maria Arianiti. (1, 7)
Gjergj Arianiti dhe pse i moshuar, vazhdoi të komandoi malësorët në luftimet kundër sulmeve turke, si shprehet raspodi në sagen e Gjorg Arianitit, e cila këndohet prej 550 vite nga banorët e Sopotit (Polisit), të Librazhdit, të Shpatit, të Çermenikës, Mallakastrës, Vlorës, Kaninës e më gjërë, duke evokuar heroizmin e Gjergjit dhe të malësorëve trima, si shprehet rapsodi popullor në sagën e Arianitit:

Ky Sulltani qan me lot,
Kam dhe një Skender në Sopot,
Flakë në mal dhe flakë në breg
Gjorg Golemi thotë jam mbret…

Historiani J. De Lavardin shkruan: “Gjergj Arianiti ishte burrë i mençur, me rrënjë të lashta fisnikërie, me autoritet të madh, i aftë dhe me sens praktik në artin ushtarak. Ai kishte trup të fortë dhe bukuri të fytyrës, që çmoheshin shumë nga populli. Gjergj Arianiti konsiderohej me i madhi ndërmjet albanezeve dhe maqedonasve”. (12)
Principata e Arianiteve nuk u pushtua, andaj ishte objekt sulmesh të vazhdueshme të ushtrisë Osmane. Nje nga ekspeditat turke kundër Principatës të Arianiteve, u thye rëndë në Shalës të Elbasanit. Për të festuar këtë fitore, Princ Gjergji dhe luftëtarët e tij, shkuan në kishën e Shen Marisë në Galigat të Shpatit, ku më 8 shtator organizohej panairi i të premtes të Shen Marisë, si tregohet dhe në sagën e Gjergj Arianitit:

Gjorgj Golemi trim me fletë,
N’Galigat shkon dy net,
N’Galigat, për Shen Meri
Do të shkoi me gjithë ushtri.

Komandanti i ushtrisë turke, i informuar nga një tradhëtar albanez librazhdas për largimin e luftëtarëve, u kthye nga rruga e ikjes dhe e sulmoi Sopotin e pambrojtur, duke e djegur, plaçkitur dhe masakruar të gjithë banorët. Gratë dhe vajzat e Sopotit, për të mos rënë në duart e turqeve u vetesakrifikuan, duke u hedhur nga shkëmbi në humnerë. Këtë ngjarje tragjike, populli e ka mishëruar në këngën heroike të Gjorgj Golemit.
Historiani Oreste Parisi, në një studim të vitit 2013, rreth kësaj sage shkruan: “Kjo këngë nuk ështe vajtim për tragjedinë e madhe, që e goditi popullin e Sopotit, por është këngë krenarie, gati një sfidë, është guximi i malësoreve, heroizmi i tyre dhe nga ana tjeter perçmimi per pushtuesit ….”. (2)
Në këtë këngë epike me 55 vargje, janë ndërthurur faktet historike me rrëfenjat popullore, që së bashku na ofrojnë të dhëna interesante rreth familjes fisnike të Arianitëve.
Pasi evokon meritat e Princit Gjergj Arianiti në luftën kundër pushtyesve turqë dhe për paqën e mirësinë, që mbretëronin në Sopot, rapsodi flet për ngjarjen tragjike, që goditi Sopotin dhe këtë e tregon nëpërmjet fjalëve të Maria Arianiti, vajzës së vogël të Gjergj Arianitit.
……………………….
Zot, Maria ka një fjalë,
Mu te mani paska dalë,
Ti o princ, mos hyp në kal,
Do vij turku me na marrë.
Ndal o At, ku po shkon,
Do vij turku, na pushton,
N’Mollë të Kuqe ai na çon.
Pashë një ëndërr këtë natë,
Sopoti na mori flakë,
Ti o At degjomë këtë herë,
Se vjen turku e na ther.

Me fjalët e Marie Arianitit, rapsodi ka përdorur mjeshtërisht elementet Homeriane të Iliadës, pikërisht profecinë ndjellakeqase të Andromakës. Maria, ashtu si Andromaka, parathotë tragjedinë, që do të godasi rëndë malësorët e pambrojtur të Sopotit. Gjithëçka ndodhi atë ditë të shtunë.
Masakrën makabre të barbarëve turq, poeti popullor na e tregon thjeshtë, por dhimbshëm nëpërmjet thirrjes dëshpëruese të princeshës Maria Arianiti, drejtuar të Atit, në vazhdim kuptohen pasojat.
Në kontrast me tragjedinë, poeti popullor shpreh dhe guximin e malësorëve, burrave dhe grave sopotare, që luftuan me heroizëm kundër turqëve, madje e tregon me krenari si një sfidë të rrallë.

Mark Milloshi në Liqe,
Luan shpatën posi dre,
Luan shpatën si dragoji,
Dhe turqit i coptoi.
Sopotare moj të ngrata,
Rrokni thika, rrokni shpata….

Në këtë fund tragjik, Maria Arianiti, duke i u drejtuar të Atit, shpreh dhimbjen dhe mallin për të vëllanë, i cili nuk ishte në Sopot e pas kësaj ngjarje, rapsodi thotë se nuk do të takohen kurrë, pasi ai ishte në Itali, ndërsa Maria u mor robinë nga turqit.

Gjel Çelikun, foshnje të ri,
Na e çove në Itali….

Tragjedia e Sopotit, kujtohet me dhimbje të thellë dhe si mallkim nga sopotaret që në ato vite emigruan në Itali, si tregon Antonio Bellusci, duke komentuar një këngë popullore të kënduar nga arbereshët, që banojnë në komunen e Santa Sofia di Epiro në Kalabri. (13, 14, 15)
Pas masakrës ëe turqëve në Sopot, emri i Maria Arianitit nuk përmendet, por nga kënga kuptohet se ajo ishte robinë kur thotë: “N’Moll të kuqe ai na çon”, pra në kuptimin se do ta dergojnë prapa diellit (Molla e Kuqe në traditën popullore është dielli). Sipas legjendave, komandanti turk e dorëzoi Marien në oborrin e Sulltan Mehmetit II, madje thuhet se u bë Sulltaneshë dhe lindi një djalë, i cili u bë Sulltan Bajaziti II, pra ky sulltan mizor, rezulton se duhej të ishte i nipi i princit Gjergj Arianiti. Në fakt këto janë vetëm legjenda të stisura nga populli, pasi e verteta është ndryshe, Maria Arianiti ishte shëndoshë e mirë e me pas shkoi në Durrës, që ishte në zotërim të Venedikasve dhe pas vdekjes të Gjergj Arianitit, shkoi në Itali me të ëmën dhe vellezërit.
Si theksova me sipër, Princi Gjergj Arianit kishte tre djemë, i dyti quhej Kostantini i Gjergjit Arianitit, pra nga kjo sagë kuptohet se quhej dhe Gjel, që është forma e shkurtër dhe përkëdhelëse e emërit Gjergj.
Ekzistenca e dy emërave është dukuri e zakonëshme në popullatën e krishterë albaneze, pasi njeri ishte emri i parë sapo fëmija lindëte, që zakonisht ishte emri i njerit prej pararendësve më të shquar të familjes dhe i dyti, pra Kostantin, ishte emëri i pagëzimit në kishë.
Kjo praktikë e dhënies të dy emërave, praktikohet rregullisht dhe në ditet e sotme si në Polis dhe në Shpat.

Kostantin Arianiti Kominata Komneni.
Pas vitit 1456, Princi Gjergj Arianiti, bashkëshortja Petrina dhe femijët u vendosën në Durres, që si dihet ishte nën zotërimin e venedikasve, pra kaluan ne mbrojtje te Republikes të Venedikut.
Në Durrës, në vitin 1456 lindi Kostantini, djali i dyte i Gjergj Arianitit me Petrina Frankoni. Ne Durres Kostantini mori mësimet e para dhe më pas e dërguan te gjyshat në Itali.
Tomasi nuk u martua, ishte shendetlig dhe vdiq ne vitin 1484, ndërsa Arianiti, pasi jetoi disa vite në Itali së bashku me të ëmën, preferoi të rikthehet në Albania, ku u konvertua në myslyman, duke u shpërblyer nga Porta e Lartë, me detyra të larta ushtarake, por pati përfundim tragjik, pasi mbeti i vrarë nga bashkatdhetarët, gjatë një ekspedite ushtarake kundër malesorëve albanezë në Himarë. (16)
Rrëfenjat popullore thonë se Gjergj Arianiti i kaloi vitet e fundit të jetës në malet e Principatës, duke luftuar kundër turqëve, ndërsa në realitet ai u vendos në Durrës, si rezulton nga burimet arkiviale veneciane. Në një dokument të vitit 1457, rezulton se Dozha i Venecies, i kishte dhënë urdhër të posaçëm Paolo Kuirini (Quirini), Bailò dhe Kapidani i Durrësit:”… të perkujdesesh me prioritet për familjen e Arianiteve”.(17)
Princi Gjergj Arianiti vdiq në vitin 1462 në Durrës dhe u varros në katedralen e Shen Maria të Ipeshkevisë së Durrësit.
Baronesha Petrina Frankone Arianiti Komnena e mbetur e vè, së bashku me të tre djemt, në vitin 1463 u kthye në Itali, fillimisht në trojet e prindërve e më pas shkoi në Venecia.
Pra Kostantini jetoi ne Itali, ku bëri emër të mirë, si përmendet dhe në historinë e Italisë.
Historia e familjes Arianiti trajtohet në disa encikopedi dhe diksionar bibliografike te Italise. (17)
Autorët Franz Babinger dhe Giorgio Fiori, e trajtojnë në veçanti figurën e Kostantin Arianiti Komneni, i cili ka jetuar në pronat e tij, në keshtjellën Monferrato Conca (Konka). (18)
Baronesha Petrina me 3 shtator 1463, u prezantua para Senatit të Vendikut, ku u kërkoi senatorëve mbrojtje dhe mbështetje për djemt Tomasin, Kostantinin dhe Arianitin.
Më 13 maj 1464, Senati i Venecias, në respekt të miqësisë dhe marrëveshjeve të bashkpunimit me Princin Gjergj Arianiti, i njohu të tre djemëve të Gjergjit titullin patric venecian. (16)
Familja e Arianiteve prezantohej publikisht me stemën e vet heraldike, me një strukturë karakteristike: Një mburojë rruzullake si e Akilit, me kornize me ornamente floereale – zambaku tresh, me në qendër dy shqiponja: Njëra shqiponjë e madhe dy krenare, me krah të hapura në fluturim, që mban në kthetra skeptrin në anën e djathtë dhe sferën mbretërore majtas, pra dy simbole mbretërore. Dy kokat e shqiponjës, lidhen me kordon ngjyrë violet, që mbanë një kurorë mbretërore, me kryqin në pjesën e sipërme.
Në qendër, ndërmjet dy krahëve të hapura të shqiponjës, është një shqyt me sfond të artë dhe brënda tij një tjeter shqyt i vogël me shqiponjën me një kokë, me vështrim nga e djathta, me krahët e hapur gati për fluturim. Në sfond të shqytit, ne te anen e djathte te shqiponjes se vogel jane dy arinj, ndersa majtas tre luanë ne ecje, si luani i Kunavisë, apo si tre luanet e flamurit te Normanëve. Mbi shqytin qendror është një kuror tjetër e artë, e zbukuruar me gurë të çmuar dhe me perla dhe me kryqin në kulm. Të dy kurorat shprehin lidhjet e Arianitëve me familjen mbretërore bizantine te Komenëve. (2, 20)

Stema heraldike e Kostantinit, qe perfaqeson dinastinë e Arianiteve

Shqiponja dy krenare e Arianitëve e shekullit XIV, gjëndet e pikturuar në një ikonë në shpellën e Letmit në Çermenikë, e njohur si treva në zoterimin e Arianitëve.
E veja e Gjergj Arianitit, baronesha Petrina Frankone Arianiti Kominata Komnena, së bashku me djemtë, në fillim te vitit 1463 u kthye në Itali, fillimisht qendroi në trojet e prindërve e më pas shkoi në Venecia.
Më 3 shtator 1463, baronesha Petrina u prezantua para Senatit të Venedikut, për të kërkuar mbrojtje dhe mbështetje për djemt Tomasin, Kostantinin dhe Arianitin. (16)
Ne 13 maj 1464, Senati i Venecias i njohu titullin patrica venecianë të tre djemëve të Gjergj Arianitit. Pasi Senati Venecian i njohu të drejtat e fisnikerisë të tre djemëve, Zonja Petrina, donte të rikthehej në Salento, në pronat e prindërve në Leçe, por vdekja e Tommasit dhe vrasja e Arianitit e tronditën dhe e detyruan të ndryshoi mendim.
Në vitet 1484 – 1486 baronesha Petrina u transferua në Romë, e ftuar nga Kuria e Selisë së Shenjte, që i akordoi një mbeshtetje financiare asaj dhe Kostantinit.
Në Romë, Kostantin Arianiti hyri në shërbimin e Papa Sisto IV, ku për aftësi dhe merita, i dhanë detyrën e protonotario apostolik, pavaresisht se nuk ishte klerik, jo vetëm kaq, por nuk kishte prirje dhe as deshirë për t’i u dedikuar shërbimeve fetare.
Në vitin 1486, Senati i Venecies ia rikonfirmoi Kostantinit, titullin e patricit venecian (19)
Kostantini u rrit dhe u arsimua në Itali. Në ato vite Italia ishte një shprehje gjeografike, e formuar me një mozaik shtetesh, që grindeshin mes tyre, si per divergjencat politike dhe ekonomike dhe për mosperputhje mendimesh dhe kulturash. Ne mesjetën e vonëshme, në Itali ekzistonin shume shtete të vegjël dhe të medha, të cilët provokonin konflikte, për të vendosur hegjemoninë dhe për të zgjeruar kufijt e trojeve të veta.
Kostantini u rrit e u formua në ketë mejdis social dhe politik, por me pragmatizmin, inteligjencën dhe aftesitë e tij, bëri emër të mirë dhe karriere, u shqua si fisnik, si kapidan ushtrie dhe si diplomat, për çka hyri ne histori, i përmendur në të gjitha enciklopeditë e Italisë.
Kostantini, që në moshë të re u impenjua në funksione dhe aktivitete të rëndësishme, të shtrira në të gjashtë shtetet e medha të asaj kohe, kësisoj behet protagonist në:
– Shtetin Papal, ku Papa kishte rol qendror për Kishen dhe në politikën e shtetit të Vatikanit;
– Mbretërinë e Napolit, fillimisht të drejtuar nga Anzhuinet e më pas nga dinastia e Aragonëve;
– Republikën e fisnikëve Medici të Firences;
– Dukatin e Milanos, fillimisht i drejtuar nga fisniket Viskonti e më pas nga Sforca;
– Dukatin e Savojës;
– Republikën e Venecias (Venediku).
Në vitin 1483 Senati Venezian i rikonfirmoi djemëve Arianiti titullin patrica venecian. (19)
Në vitin 1484, vdes Tommassi e më pas dhe Arianiti dhe në këto rrethana dhimbje e trishtimi, baronesha Petrina së bashku me Kostantinin u transferuan në Romë, të ftuar nga Kuria e Selise së Shenjte, që i u akordoi të dyve një pension. Pas pak muajsh, Kuria Papale e mobilizoi Kostantinin në sherbim të Papa Sisto IV, i cili i dha detyren e protonotario apostolik, pavarësisht se Ai nuk ishte klerik, madje nuk kishte as përkushtim fetar. Kur Kostantini u emerua në këtë detyrë, ishte 28 vjeç, çka tregon se Vatikani, ende shprehte respekt dhe nderim ndaj Princit Gjergj Arianiti, që ishte shquar në luftën kundër turqëve, por ishte dhe vlerësim për aftësitë kulturore dhe ushtarake të Kostantinit. (1, 2)
Në vitin 1486 u bashkuan në Itali, dy degët e dinastisë Arianiti, Kostantini dhe mbesa e tij, e bukura dhe e mençura Maria Brankoviçi, e bija e të motrës Angjelina Arianiti Komnena dhe e Stefan Brankoviçit, që kishte qenë Cari i Serbisë, por në vitin 1459, pas protestave popullore e braktisi fronin e Carit dhe shkoi refugjat në Vienë. Familja e Brankoviçëve u strehua ne oborrin Perandorak te Austrisë, kësisoj Maria u rrit dhe u formua në Vienë, me kulturë të lartë e të fortë austriake.
Me ndërhyrjen e perandorit Federiku III Habsburg, Marien e martuan me fisnikun e moshuar Bonifaci III Paleologu, Markezi i shtetit të vogël të Monferrato në Padania të Italisë veriore.
Në vitin 1484, Markezit Bonifaci III, i kishte vdekur gruaja e parë kontesha Elena di Bresse dhe po atë vit u martua me të bukurën Maria Brankoviç. Nga kjo lidhje martesore lindën tre femijë, nje vajzë Margarita (1485) e dy djem Gulielmo (1486) dhe Gian Giorgio (1488).
Markezia e re Maria ushtroi rol me rëndësi në drejtimin shtetit të vogël dhe të pasur të Monferrato. Markezi Bonifaci ishte i moshuar e nuk mund të ndiqte të gjitha aktivitete e shtetit të tij, andaj me propozimin e gruas Maria, i kërkuan Kostantinit, të bashkpunonte si administrator.
Kostantini e pranoi menjëherë ftesën, kësisoj në vitin 1486 la detyrën e protonotario apostolik dhe kaloi në shërbim të mbesës Maria, markeza e Monferrato, madje u bë personi më i besueshem i Markezit Bonifaci III. Kjo besushmëri vërtetohet dhe në testamentin e vitit 1491 të Bonifaci III, i cili e emëroi regjent të dy djemëve, që ishin ende të mitur. Markezi Bonifaci III, i vlerësoi aftësitë e Kostantinit, kësisoj krahas detyrës të administratorit të shtetit të vogël Monferrato të Padanias, në vitin 1489 e martoi me vajzën e tij Franceska Paleologo, e cila ishte e bija e tij natyrale jolegjitime, por e njohur zyrtarisht nga markezi. (1, 2, 20)
Nga kjo martesë, Kostantini mori nga Françeska një dhunti të madhe, ku përfshiheshin kështjella dhe troje, që i siguruan një mbështetje të fuqishme ekonomike dhe financiare. Besimi, që i dhanë mbesa Maria dhe burri i saj Bonifaci III Paleologo, sidomos martesa me të bijën e markezit, e bënë Kostantinin figura kryesore e familjes, sa e ngarkuan të administronte drejtimin dhe financën e Monferrato.
Në kohë të shkurtër, Kostantini e forcoi dhe e zgjeroi shtetin e vogël Padan, pasi bleu pothuajse të gjitha trojet për rreth si Suardi, Refrankore, Rivalta. Ne vitin 1492 mori në zoterim dhe Terrugia e më pas Tonengo, Morasengo dhe Piazzo.
Më 4 mars 1494 vdiq markezi Bonifaci III Paleologo, duke e lënë pushtetin në duart e Maries si regjente dhe të Kostantin Arianitit si administrator, i cili më 1499 mori të drejtat e feudalit të shtetit të Monferrato. Pas vitit 1492, Kostantini krahas mbiemërit Arianiti – Komneni perdori dhe titullin Princi Maqedonisë dhe Duka i Akaja, çka i ka shtyrë historianet Babinger dhe Fiori, ta quajnë mashtrues, pasi sipas tyre, familja Arianiti nuk i kishte këto tituj. Megjithë kritikat për pervehtësimin e titujve nga Arianiti, të dy historianët theksojnë, se këto tituj, ia rritën prestigjin dhe shkëlqimin në rradhët e fisnikerisë italiane. (7, 10)
Në fakt, të dy këto historianë gabuan me gjykimet e tyre skeptike. Këto tituj nuk janë abuzive, perkundrazi dokumentohet se David Arianiti ne vitet 1001 – 1018, ishte strateg i Thema të Selanikut, pra i kryeqendrës të Maqedonisë. David Arianiti ishte në shërbim të Perandorit bizantin Bazili II, I cili më pas e emëroi Davidin strateg i Shkupit, ashtu si me vonë, një tjetër Arianit rezulton duka i Akaja. Sipas rregullave të fisnikërisë europiane, keto tituj i trashëgojne meshkujt pasardhës të familjes dhe me që Kostantini ishte i vetmi pinjoll mashkull i dinastisë Arianiti, me të drejtë i gëzonte këto tituj. (1, 20)
Perandori Frederiku III i Habsburgeve, i konfirmoi mbështetjen e tij në favor të Zonjës Petrina, i njihte titujt e fisnikërisë te familjes Arianiti, si rezulton në letrën e 11 korrik 1489, që i dërgon Papës Inocenti VIII, ku i kërkonte të ndihmohej baronesha Petrina, e veja e Gjergj Arianiti – Princit të Maqedonisë. Si kuptohet kemi një preçedent zyrtar, që dëshmon njohjen e titullit Princ i Maqedonisë. (20)
Në dokumenta të më vonshëm, disa sovranë të kohës i shkruanin Kostantinit, duke e cilësuar me mbiemërin perandorak Komneni dhe me titullin e princit të Maqedonisë, si rezulton në letrën e 17 marsit 1509 të Dozhes se Venedikut, në letren e 25 janar 1528 të Papa Klementi i VII ashtu si dhe nga Pernadori Karli V, në letren e 06 shkurtit 1529, kur i komunikoi Kostantinit, Princit të Maqedonisë imunitet dhe mbrojtjen nga ana e tij. (20)
Studiuesja Simonetta Angelo Comnena, bazuar në shumë dokumentat të Arkivit të Vatikanit, të Venecias, Kostantinopjës etj, tregon se nga familja perandorake Angelo – Komneno, rrjedhin – Jure sanguinis – tre familje fisnike albaneze dhe pikërisht Princi Gjergj Arianiti, familja e Engjelloreve të Drishtit dhe familja Toka e Dukatit te Artës. (19) Si shihet Engjelloret dhe Komnenët kanë të njejtën origjinë, me zanafillë në shekulin XI.
Më 31 gusht 1057, Isak Komneni u kurorzua perandor i Lindjes dhe po atë vit bëri krushqi me familjen fisnike të Angelo (Engjelli), kesisoj Teodora Komnena u martua me Kostantin Angelo (Engjellin), duke krijuar dinas-tinë Angelo – Comneno. (20)
Lidhjen e Arianiteve me dinastinë perandorake Angelo-Komnena e konfirmojne shume historiane, si humanistët At Marin Barleci; At Dhimiter Frangu, Gjon Muzaka si dhe historiani Françesko Sansovino, i cili përfshiu në librin e tij dhe veprën e At Dhimiter Frangut. (7. 11, 21, 22)
Sansovino shkruan se e bija e Gjergj Arianiti Komneno Angelo, Doneca Kominata Komnena (Andronica), u martua me princin Gjergj Kastriotin Skenderbeun, pra duke i vendosur si mbiemera Komnena, ai shpreh lidhjen e Arianitëve me familjen perandorake Komneni – Anxhelo (Engjelli). (22)
Origjinën nga familja perandorake Angelo – Komneno, kapedan Kostantini e pasqyron qartësisht në stemën e tij heraldike, ku sfondi masiv ngjyre ari simbolizon origjinën nga Angelo (Engjelloret), fashat e zeza dhe shqiponja dykrereshe, me kurorat perandorake, me skeptrin e artë ne kthetrën e djathtë dhe sferën perandorake në të majtë, me arijt dhe luanët ngjyrë të kuqe simbolizojnë Komnenet, ndërsa shqyta e vogël me shqiponjë me një kokë, simbolizon dinastinë e lashtë të Arianitëve. (1, 2, 20)

Medalioni i argjendtë, me portretin e Kostantin Arianiti Kominata

Si fisnik i shquar, princi Kostantin Arianiti kishte medaljonin e tij, njëlloj si fisnikët e tjerë të kohës. Ne medaljon eshtë gdhendur portreti i tij ne profil dhe emëri “Constantinus Cominatus”. Ky medaljon është riprodhuar në botimin e G. F. Hill: ku jane perfshire të gjitha medaljet e fisnikëve italianë. (23).

Kostantin Arianit Komneni Kominata – kapidan dhe diplomat.
Në verën e vitit 1491 ndodhen disa ngjarje të papritura, që e tronditën Italinë, por nga ana tjeter e bënë Kostantin Arianitin protagonist. Mbreti i Francës Karli VIII, i fryrë nga lavdia dhe mania për të zgjeruar trojet e mbretërisë së tij, me një ushtri të madhe zbriti ne Itali, me synimin të pushtonte mbreterinë e Napolit. Këtë vendim Karli VIII e justifikoi me pretekstin se kishte të drejtën e trashegimisë të dinastisë të shuar të Anzhui-nëve, prandaj u nis të merrte dhe fronin e mbreterisë së Napolit. Për të garantuar liri kalimi gjatë marshimit nëpërmjet shteteve të shumta të Italise, për t’i bindur fisnikët italiane të mos organizonin rezistencë në realizimin e qellimeve te tij, Karli VIII përhapi lajmin se nuk do të pushtonte shtetet e tjera italiane, pasi objektivat ishin Napoli dhe organizimi i Kryqezatës antiturke në vendet ballkanike. (1, 2)
Lajmi i organizimit te kryqezatës antiturke u përhap shpejt dhe ngjalli shpresa dhe mundësi, ndër emigrantet e shumtë albanezë, që kishin lënë vendlindjen dhe prej disa dekada jetonin në Itali.
Kostantini e priti me entusiazëm idenë e kryqezates antiturke, që e shihte si mundësi të rikthehej në Albania, në vendlindje, që e kishte lënë në moshë të re. Princi Kostantin Arianiti, sapo u njoh me këtë plan të mbretit të Francës, i kerkoi mbesës së tij markezes Maria, si regjente e Shtetit të Monferrato, që ta priste me nderimet e duhura mbretin Karli VIII, pasi Ai mund të udhëhiqte një fushatë kundër turqëve per çlirimin e Albanisë dhe Serbisë e t’i krijonte mundësi atij dhe familjes së markezes Maria, të riktheheshin si sovranë në vendet e tyre.
Kostantin Arianiti shpresonte, se Karli VIII, sapo të pushtonte Mbretërinë e Napolit, do të marshonte në Pulja e të kalonte detin e të çlironte Albaninë, kësisoj u nxit nga një deshirë ambicioze, të rikthehej Zot i trojeve të atit, Princit Gjergj Arianiti.
Në shtator 1494, Kostantini ne krye të 300 kalorësve stratiot, e priti Karlin VIII në Asti dhe e shoqëroi në rezidencën e Monferrato. Nga bisedat me mbretin Karlo VIII, markeza Maria ashtu dhe kapidan Kostantini, u mbushën me shpresa për çlirimin e Albanisë dhe të Serbisë nga pushtuesit osmane. Gjatë ketij takimi miqësor, mbreti i dorëzoi Maries të gjithë argjendarinë e tij personale, për ta përdorur në financimin e kryqezatës kundër turqëve. Pas këtij takimi shpresëdhënës dhe në pritje të pushtimit të shpejtë të mbretërisë të Napolit, Kostantin Arianiti u impenjua të organizonte një flotë me anije, per lundrimin e ushtrisë franceze dhe vullnetarëve albanezë nga Pulja, për të zbarkuar në Durres dhe në portet e tjera të Albanisë. Për këtë kontribut të Kostantin Arianitit, Karli i VIII e dekoroi me urdhërin “Gjerdani i Artë i Shën Mikelit”.
Në këtë fushatë përgatitore u impenjua dhe kapidani gjenovez Andrea Doria, i cili dikur kishte ndihmuar në eksodin e albanezëve drejt brigjeve të Italise e kësaj rradhe u impenjua të kontribuonte në transportimin e ushtrisë të Karlit VIII drejt Albanisë.
Kjo fushatë përgatitore e Kostantinit ngjalli shqetësim në Republikën e Venecias, e cila nuk e shihte me sy të mirë invazionin francez në Itali dhe as përgatitjen e flotës, që e konsideronte aventurë të pa dobishme, andaj e bllokoi flotën në Venecia dhe në mars 1495 e arrestoi Kostantin Arianitin, por pas disa ditësh, u detyruan ta lirojnë, pasi ai gëzonte imunitet, si mbajtës i titullit patric venecian.
Marshimi i mbretit Karli VIII nëpër Itali, nuk shkoi si dëshironte, pasi fisnikët italianë organizuan rezistencë kunder francezeve. Në betejën e Fornovo më 6 korrik 1495, Kostantini me kavalerinë stratiote, u rendit krah mbretit të Francës në luftimet kundër lidhjes italiane, por ushtria franceze u thye, mbreti Karli VIII u detyrua të kthehej në Francë, ndërsa Kostantini u mbyll në Monferrato.
Më 27 gusht të vitit 1495, në moshën 29 vjeçe, pa pritur vdiq markezia Maria Brankoviç Paleologo.
Në keto rrethana u hap problemi i tutelës të djemëve të mitur, që ishin dhe trashegimtarët legjitim të titujve dhe pronave të Monferrato. Në këtë situatë duhej një tutor për drejtimin e shtetit Monferrato. Me që djali i madh Gulielmi ishte i mitur, mbreti Karli VIII dergoi sekretarin e tij Filipi Kammynes, me autorizim te ngarko-nte Kostantin Arianitin guvernator i shtetit të Monferrato dhe tutor i djemëve të mitur të Maries. Ky vendim ngjalli reagim dhe kundërshtime nga fisnikët e tjerë italiane, të cilet e shihnin me frikë lidhjen e Kostantinit me mbretin e Francës.
Kete veprim Karli VIII e kreu jo vetem per të ruajtur aleancën me Kostantinin, por dhe për faktin se zyrtarisht Ai ishte ndër trashëgimtarët e ligjshëm të Monferrato, i njohur në testamentin e vitit 1491 të markezit Bonifaci III. Pavarësisht nga kundërshtimet e prishaqejfet e fisnikëve italianë, në vitin 1495, Kostantin Arianiti ishte guvernatori i shtetit të Monferrato dhe tutor i dy djemeve të mitur të mbeses Maria Brankoviçi dhe të markezit Bonifaci III Paleologo.
Afrimi i Kostantinit me mbretin Karli VIII i Frances, nuk u pa me sy të mirë nga sovranët e tjerë, kësisoj, Perandori Maksimiliani I, që u emerua pas vdekjes te atit Frederiku III më 16 nentor 1495, tentoi ta largonte nga francezët dhe ta afronte nga ana e tij, duke e njohur zyrtarisht si tutor i djemëve te Maries dhe Bonifaci III Gulielmo e Giangiorgio.
Në vazhdim Perandori Maksimilian I e emeroi Kostantinin ambasador dhe e ngarkoi me disa misione diplomatike të veçanta. Me këto vendime, Perandori Maksimilian I, shpresonte ta bënte për vehte Kostantinin, por këto plane nuk funksionuan ashtu si dëshiroi, andaj më 12 qershor 1496 e braktisi Kostantinin e në vend të tij, si misionar diplomatik emeroi mëkëmbësin e tij të përgjithshem për Italinë.
Këto qendrime ndikuan që Kostantini, të rikthehej përsëri me francezët dhe në takimin me mbretin Karli VIII, i kërkoi me insistim të rifillonin zbatimin e projektit të mëparshëm për organizimin e kryqezates kunder turqeve. Ky qendrim ndikoi në rritjen e besimit dhe të prestigjit të Kostantinit ne oborrin e Karlit VIII, aq sa Filip Kammynes përgatiti dokumentat e protokollit dhe vendimin, për emërimin e Kostantin Arianit Komneni – Mbret i Maqedonisë. (1, 20)
Në shtator 1496 Kostantini u takua me kapidanin Gian Giacomo Trivulzio e së bashku përgatiten mbeshtjen për ushtrinë franceze. Planet e organizimit të kryqezatës, për çlirimin e trojeve ballkanike nga pushtuesit oto-manë dështuan, si nga vështirësitë për të krijuar koalicionin e duhur ushtarak, por sidomos nga qendrimi i venecianeve, të cilët për interesat e veta egoiste, sabotuan organizimin e flotës dhe mobilizimin e italianëve dhe të albanezeve në këtë aleance ushtarake.
Qendrimi i Kostantinit si guvernator i Monferrato dhe roli i tij në politikën e kohes, terhoqi vemendjen dhe të mbretërive e të fisnikëve të tjerë italianë. Ne dhjetor 1497, Kostantini priti Nikolò Foskarini, i ngarkuari me mision diplomatik nga Duka i Savojës Filiberto, i cili i kërkoi bashkepunim ushtarak dhe mardhenie tregëtare.
Në vitin 1498, vdiq Karli VIII i Francës dhe në fron erdhi kushëriri i tij Luigi d’Orléans, i quajturi Luigji XII, i cili kërkoi të konkretizoi përpjekjet e Karlit VIII, per marrjen e mbretërisë së Napolit dhe Dukatit të Milanos.
Luigji XII ishte trashëgimtar i dukeshës Valentina Viskonti, andaj pretendonte Dukatin e Milanos, kesisoj pushtimi i Milanos dhe i Napolit, u bënë objektiva parësore.
Në veren e vitit 1499, Luigji XII, në krye të ushtrisë franceze, i kapërceu alpet dhe pas pak ditësh arrijti në Monferrato, ku u prit nga Kostantini dhe populli si dhe nga disa markeza, që ishin kthyer në favor të francezëve.
Luigji XII i kërkoi Kostantinit të rradhitej krah tij. Në gusht të vitit 1499 në betejën e Alessandria, Kostantini me kavalerinë e stratiotëve albanezë u rradhit me ushtrinë franceze dhe së bashku i thyen forcat italiane të komanduara nga Galeazzo da San Saverino. Pas kësaj fitore, Luigji i XII i dha Kostaninit dhe Gian Giakomo Trivulzio, nje repart me 800 kalorës stratiot, me detyrë të mbronin qytetin e Alesandrisë.
Në tetor të vitit 1499 shkoi në Pavia, të takoi Luigji XII, i cili ishte i zemëruar me Kostaninin, sepse ky i kishte dhënë liridalje nga burgu, disa armiqëve të Frances, që ai i kishte burgosur në Monferrato, kësisoj Kostantini duke i dhënë leje, e kishte favorizuar arratisjen e tyre.
Luigji XII, kishte filluar të dyshonte për Kostantinin, pasi e kishin informuar se ai por tentonte të krijonte aleanca të reja. Kur u kthye në Milano në nëntor 1499, francezët e arrestuan dhe e dërguan në burgun e Vixhevano. Pas disa ditësh e nxorren para trupit gjykues, që për ironi të fatit përbehej nga miqt e tij Trivulzio, francezi Trémouille dhe disa kapidanë te tjere, të cilët e dënuan me burg në keshtjellën e Novarra, por më pas, e zbutën ndëshkimin, duke e çuar në internim në Francë.
Pas burgosjes, mbreti Luigji XII i sekuestroi pronat e Kostantinit në Monferrato dhe pronat e gruas Françeska. Për drejtimin e pronave të Monferrato, mbreti emëroi administrator francezin Ligny. Francezet e keqtrajtuan Kostantinin, i sekuestruan pronat, e persekutuan, e arestuan disa herë, e çuan në gjyqe, e dënuan, e burgosën dhe e internuan.
Në fillim të 1500, Kostantini, i ndihmuar nga një prej rojeve franceze dhe nga dy stratiota, u arratis nga burgu dhe u fsheh në zotërimet e tij në Ozzano. Gjatë kësaj kohe tentoi të lidhet me Republikën e Venecias, por pa rezultate, andaj u detyrua të largohet dhe në muajin maj te viti 1500 zbarkoi në Republikën marinare të Pizës, por pizanët nën presionin e francezëve e arrestuan dhe e burgosen, madje i njoftuan autoritetet franceze të vinin ta merrnin. Në pritje te ekstradimit, në fillim të muajit qershor 1500, i ndihmuar nga disa djemë pizanë, u arratis dhe qëndroi i fshehur në shtëpinë e një miku në Piza. Ndërkohë francezët e kërkonin, madje pas një denoncimi, arrijtën ta arrestojnë.
Në këto rrethana fiorentinët i bënë presion francezëve, ta lirojnë. Francezët u detyruan ta lirojnë dhe ta dorezojnë fiorentineve, të cilët, sapo e morën e arrestuan dhe e burgosën në Livorno. Përsëri u arratis nga burgu dhe u rikthye në Piza, ku qëndroi i fshehur për pak kohë në shtëpinë e një miku të vjetër.
Pas këtyre persekutimeve dhe ndëshkimeve, që pesoi Kostantini, e ëma Pietrina Arianiti, i bëri presion Venecias, që të nderhynte te francezët dhe fiorentinët, që të ndërprisnin përsekutimet ndaj djalit.
Në gusht të vitit 1500, ikën nga Piza dhe shkon në Benevento, ku e pritën dhe e trajtuan mirë. Pas disa javësh, shkoi në San Leonardo, pranë Manfredonia.
Në dhjetor 1500 shkoi në Venecia, në gjendje të dëshpëruar dhe i revoltuar me francezët, që i a kishin marre pronat e tij dhe të gruas.
Në janar 1501 u prezantua kryelartë dhe dinjitoz para Senatit të Venecias, si e përshkruan kronisti Marino Sanuto (I Diarii, III, anno 1503), ku kërkoi bashkpunim për mbrojtjen e të drejtave si patric. (22)
Në shkurt 1501 e priti Dozha i Venecias, Agostino Barbariko, por me që nuk gjeti mbështetjen që priste, atëhere i u drejtua Vienës. Perandori i Austrise Maksimiliani I e mori në shërbim në oborrin e tij dhe në muajin tetor 1501 e dërgoj në Trento.
Në vitin 1502 e emëroi komandant i 200 kalorësve stratiot, ne sherbim te perandorit Maksimilian I.
Në vitet 1503 – 1508 Perandori i Austrisë, e emëroi ambasador fuqiplotë pranë Kuria Pontifiçe (Kostantin Arianiti als Diplomat zwischen König Maximilian I. und Papst Julius II, in den Jahren 1503 bis 1508. (24)
Në shkurt të vitit 1504, Kostantini shkoi në Ferrara, ku u prit nga Duka Alfonsi d’Este, me të cilin lidhi një alenacë e në vazhdim shkoi në Romë, ku u prit në audiencë nga Papa Xhulio II.
Detyra e ambasadorit e favorizoi të zgjeronte njohjet, krijimin e miqësive dhe të aleancave të reja, që i shfrytezoi për rikonfirmimin e pozicionit si feudal i Monferrato, madje jo rrallë kryente me aftësi dhe rolet si ndermjetës mes Selisë së Shenjtë, Francës dhe Austrisë. Me këto ndërhyrje diplomatike, Kostantini shmangu një përplasje ndërmjet francezeve dhe shteteve të përçara italiane, si konfirmojnë të gjithë historianët e mesjetës. (24)
Në mars 1504, shkoi në Ostia për të takuar Cesare Borgia, të cilin e bindi, që t’i dorëzoi Shtetit të Vatikanit, disa fshatra, që ende ishin nën zotërimin e tij. Kur u kthye në Romë, zhvilloi një aktivitet intensiv diplomatik, për të forcuar raportet me Serenissima Venecia, çka fitoi simpatinë e Papa Xhiulio II.
Këto takime dhe raporte te reja miqesie, Kostantini i shfrytëzoi për të rimarrë trojet e Monferrato e në këto traktativa pati mbështetjen e Guidobaldo da Montefeltro, që ishte Kapiteni i Përgjithshëm i gardës të Vatikanit.
Për rimarrjen e pronave të Monferrato, Kostantinin e ndihmoi nga ana financiare e motra, Andronika Arianiti Komnena Kastrioti e cila ishte dama e shoqërimit e mbretereshës të Napolit. Ekzistojnë dokumente në arkivat italiane për ndihmat financiare që pincesha Andronika Kastrioti, i dha vellait te vetem Kostantinit. Sipas dokumentave arkiviale, princesha Andronika Kastrioti ndërhyri pranë Këshillit të Venedikut dhe në Vatikan, për ta ndihmuar Kostantinin. (1, 23, 24)
Në prill të vitit 1504, Kostantini shkoi në Gjermani, amabasador i Papës për të ndërmjetësuar në marrëv-eshjen e paqës të francezëve me Perandorinë Austriake, që arrijti ta përfundoi me sukses.
Në muajin maj 1504 u kthye ne Itali, por nuk ishte i kënaqur, pasi francezët nuk po ia rikthenin pronat, që ia kishin grabitur.
Në korrik 1504, Kostantin Arianitin e emëruan guvernator i Forli dhe i gjithë Romagnia dhe u prit me nderime të mëdha nga ipeshkëvi Giovanni di Sako.
Në muajin gusht 1504 shkoi në Cesena, por nuk mundi të kryente asnjë takim, pasi në këtë kohë ra epidemia e murtajës.
Në shtator 1504, u impenjua te vendosi armëpushimin ndërmjet fisnikëve Nikolò Guerra da Bagno dhe Tiberti, që ishin në luftë mes tyre. Gjatë traktativave ndeshi vështirësi t’i pajtoi, andaj u detyrua të ndërhyjë me force dhe për këtë qëllim kërkoi përforcime, kështu e vuri nën kontroll situatën e ndërlikuar në Forlì dhe ne Cesena, duke shmangur nje konflikt te armatosur, qe mudn te krijonte pasoja te renda ne popullate.
Kostantini dërgoi në Romë një misionar, me detyrë t’i spjegonte Keshillit të Kardinaleve situatën dhe t’i bindëte t’i jepnin përforcime, por me që ata nuk i dërguan asnjë ndihmë, atëhere mori nje anije dhe shkoi në Ostia ku u takua me agjentin perandorak Luka Rinaldi dhe një peshkop gjerman, me synim të kërkonte mbështejen e tyre, për dërgimin e ndihmave ushtarake.
Pas shumë kërkesash drejtuar Vatikanit, më së fundi u prit nga Papa Xhiulio II, të cilin e informoi per situatën e veshtirë të krijuar në Forlì dhe Cesena. Papa e vleresoi kerkesen e Kostantinin dhe i dha nje repart te vogel ushtarësh, që u rradhit krah stratiotëve albanezë. Me këto perforcime, në muajin prillë 1505, Kostan-tinin hyri në Forlì dhe u imponoi me forcë armëpushimin fraksioneve ndërluftuese të Orioli dhe Moretini. (22)
Pas kësaj fitore, Papa Xhiulio II e thirri në Romë dhe i dha komandën e gardës Palatine, të formuar me 300 kalorës stratiotë albanezë dhe balestrier grekë. Në vitin 1506, me detyrat e komandantit të gardës, e shoqëroi Papën në vizitat pastorale, kësisoj në gusht shkuan në Peruxhia, në shtator në Forlì dhe në nëntor në Bolonja.
Në vitin 1506, në Valencia të Spanjës, vdiq e motra e Kostantinit, Princesha Andronika Komnena Arianiti Kastrioti, bashkëshortja e kryetrimit të Albanisë Gjergj Kastrioti Skenderbeu.
Nga vitit 1478, Princeshen Andronika Kastrioti ishte dama shoqeruese dhe keshilltare e mbretereshes, gruas te mbretit Ferdinado Aragona. Kur e motra e Ferdinandit, Johana (Xhiovanna) Aragona u martua në Spanjë, Donika Kastrioti, në vitin 1501, shkoi në Valencia, si shoqeruese e mbretereshës Xhiovana Aragona. Së bashku me Donikën, në Spanjë shkuan dhe pjestarë të familjes së saj, mes tyre dhe nipi 15 vjeçar Alfonso Kastrioti, i cili më pas u rikthye në Itali, ku u vu në krye të raparteve stratiote albaneze.
Për Kostantin Komnen Arianitin, vdekja e motrës ishte humbje e madhe dhe e dhimbëshme. Ai menjëherë u nis të asistoi në varrimin e princeshës Donika Arianiti Kastrioti. Në udhëtimin për në Valencia, Kostantinin e shoqëruan një grup kalorësish stratiotë. Princeshën Andronika Arianiti Kastrioti e varrosën në Manastirin Trinitia e Shenjtë në Valencia. Në ballë të varrit të zbukuruar me dy engjëj dhe lapide me skude, me në qendër shqiponjën dykrenare, ndodhet afresku i “Zonjës të Keshillës së Mirë”, padrone e Albanisë.

Princesha Andronika Komnena Arianiti – Kastrioti (1428 – 1506)

Në një gravurë e vitit 1596, me autor Johann Theodor de Bry (1561–1623), principesha Andronika Arianiti Kastrioti prezantohet me portretin në profil, me emërin në rrrethin e portretit të shkruar në latinisht:
DONICE SCANDERBEGI VXOR
DONIKA GRUAJA E SKENDERBEUT
dhe me dy shkrime, njëra në kronizë në pjesën e sipërme ku është shkruar:
EPIRI REGINA VT SIS PRVDENTIA FECIT QVAEQVE IPSI POTERAT FORMA PLAECE RE IOVI
DONICE SCANDERBEGI VXOR
Në pjesën e poshtëme të gravurës është një shkrim tjetër, i cili në fakt është pjesë përbërëse e dedikimit të siperm, madje është fraza fillestare e dedikimit ku thuhet:
TANTA TVO ES MERITIS VENIAT SI FAMA MARITO QUANTA SVO QVONDAM DEIDAMIA VIRO
Perkthimi i tekstit i plote ne gjuhen shqipe:
“Mençuria tënde dhe bukuria tënde, që do t’i kishte pëlqyer dhe vetë Jupiteri, bënë, që Ti të ishe mbretëresha e Epirit. O ti gruaja e Skenderbeut, që i dhe aq shumë famë burrit tënd, per meritat e tua, ashtu si Deidamia i dha burrit”.
Ne kete perkushtim, Johan Th. De Bry, e krahason Andronika Arianti Kastriota me Deidama, gruan e Akilit.
Theksoj se në mbishkrimin e poshtëm, autori i gravurës ka bërë një gabim orthografik, ka shkruar ES MERITIS, ndërsa në gjuhën latine shkruhet EX MERITIS. (2)
Në mars 1507, Kostantinin e urdhëruan të linte Forlìn dhe Romanjen dhe të kthehej në Romë, ku e ngarkuan me detyra me rëndësi .
Në shtator 1507, Papa Xhiulio II, e dërgoi Kostantinin në Gjermani, si përfaqësues i Vatikanit, në bisedimet për të krijuar alleancën me perandorinë Austriake dhe mbreterinë e Francës. Pikerisht në ketë kohë, perandori Maksimiliani I i Austrise, i besoi misionin e mediatorit me Vatikanin, për të ndikuar te Papa ta njihte Perandor, sepse ende nuk e kishte kurorëzuar në Vatikan.Keto aktivite intensive të Kostantin Arianitit, nuk u panë me sy te mirë nga Venecianët, të cilet filluan ta sulmonin dhe të kontrollonin lëvizjet dhe aktivitet e tij.
Në mars 1508, Kostantini e kritikoi Serenissimën, sepse i kishte hapur letrat, që nga Rimin i dërgonte Perandorit të Austrisë. Konfliktet e Serenissima me Perandorinë Austriake, u thelluan në prill të vitit 1508, kur venecianët pushtuan Forlìn dhe kështjellën e Belgrado në Kormons, që ishte pronë e Kostantinit.
Po në vitin 1508, Papa Xhiulio II e dërgoi Kostantinin të bisedonte me venecianët, për të vendosur klauzolat e Lidhjes të Kambrai (Lega di Cambrai) e në kembim venecianët t’i kthenin Vatikanit, Riminin dhe Faenza.
Në maj 1509 Kostantini shkoi të takoi Maksimilianin I, të cilit i dorëzoi 50.000 dukate, nga ana e Papa Xhiulio II, që ia dergonte për të financuar rifillimin e luftës kundër Republikës Venecias. Me t’u kthyer në Vatikan, e dërguan në krye të ushtrisë, të rimarrë zoterimet e Pizzighettone dhe Asola, por pa sukses.
Në qershor 1509, Perandori Austriak Maksimiliani I e ngarkoi Kostantinin me mision të bisedoi me venecianet, qe t’i dorezonin Padovën Austrisë, por ata nuk u bindën, andaj bashkë me forcat e Matteo da Bussetto e pushtuan qytetin. Serenissima nuk e toleroi këtë veprim e menjeherë e sulmoi dhe e mori Padovën, ndersa Kostantini u detyrua të largohej. Në këto rrethana organizoi një takim sekret me anetarët e Këshillit të Dhjetëve të Serenissima, për t’i bindur ta dorëzojnë qytetin, por dështoi, nuk mori rezultatet që pretendonte.
Për të dalë nga situata e ndërlikuar, perandori Maksimilian I, e emëroi Kapiten i Pergjithëshëm i reparteve italiane në shërbim të Austrisë. Në krye të këtyre forcave mercenare, Kostantini e pushtoi Viçensën, sulmoi venecianët në Padova dhe vazhdoi sulmet në veri, ku i mori njeri pas tjetrit qytetet e Goricia dhe Trieste të Friulit. Në gusht 1509, mobilizoi një repart me mercenarë në Citadella dhe shkoi në mbrojtje të Padovës.
Në shtator 1509, në rradhët e mercenarëve italianë të mobilizuar nga Kostantini, shpërthyen revolta me kundërshtime dhe pakënaqësi, sepse nuk i kishin paguar për shërbimet e kryera.
Në tetor 1509 Perandori Maksimilian I, e emëroi Kostantinin komandant i ushtrisë me 2000 kalorës dhe 1500 këmbësorë, që shkuan në mbrojtje të Vinçensës. Gjatë marshimit drejt Vinçensës, ushtria e Kostantinit sulmoi disa qendra të banuara, duke kryer raprezalje dhe grabitje në popullatë, duke provokuar urrejtje nga banorët, që u masakruan dhe u grabitën nga ushtria. (23)
Në nëntor 1509 shkoi në mbrojtje të Veronës, por pas konfliktit me francezin Jacque de la Palisse, të cilin e sfidoi me duel, u detyrua t’ia lëshoi qytetin trupave të komanduara nga Gaspare San Severino.
Pas këtyre ngjarjeve e betejash të shumta me kundershtarët, Kostantini u kthye në Romë. Në dhjetor Papa e dërgoi me misione diplomatike në Firencë.
Në janar 1510, Kostantini kaloi në shërbim të vencianeve, të cilët e ngarkuan të ndërmjetësoi të pajtonte Papën me venecianët.
Në prill të vitit 1510, shkoi në Ravena dhe me pas u nis për në Gjermani, i ngarkuar me mision diplomatik
nga Papa Xhiulio II, por dhe nga venecianët, që i dhanë mandatin të bisedonte me Perandorin Maksimiliani I, për të firmosur armëpushimin me sejcilin prej tyre në veçanti.
Në muajin maj 1510, Papa e dërgoi në Pesaro e njëkohësisht e emeroi Roja i Përgjithshëm i Koncilit te Vatikanit, që u hap ne kishën e Shen Giovanni Laterano në Romë, ndërsa Mbreti i Francës kishte kërkuar, që koncili të mbahej në Piza, që në këtë kohë ishte e pushtuar nga francezët.
Në fund të majit shkoi në Gjermani, megjithë kundërshtimin e Papa Xhiulio II, që e donte ta kishte pranë.
Në muajin qershor u kthye në Rome dhe pikërisht në këtë kohë, Paolo Lichtenstein e kërkoi te kthehej në
Gjermani, për të vazhduar traktativat e nisura për paqen. Para nisjes takoi Dozhën e Venedikut, i cili i dha 300 dukate, për t’i përdorur si shpenzime për udhëtimin. Bisedimet per paqe nuk dhane rezultatet, pasi Perandori Maksimilian I kishte shumë pretendime, që nuk mund të realizoheshin as nga Vatikani dhe as nga Venecia.
Në janar 1511, kthehet nga Gjermania e shkon në Kadore, më pas në Kioxhia, ku mori një anije për Ravena. Kur arrijti në Punta su Lago, takoi Papa Xhiulio II, të cilin e infomoi për dështimin e bisedimeve për paqe me perandorin Maksimilian I.
Në vitin 1512, Papa Xhiulio II e emëroi Kostantinin, komandanti i forcave të shtetit Papal.
Raportet e miqësisë të Kostantinit me Papa Xhiulio II, ishin favorizuar dhe nga një rrethanë tjetër, lidhjet e krushqisë me kushëririn e Papës, Bartolomeo Giuppo Della Rovere, i cili ishte i martuar me Maria Arianiti Komnena, motrën e Kostantinit. Me këtë fakt, sqarohet historia e Maries, pasi rrëfimet popullore shqiptare, thonë se e morën robëreshë nga turqit, të cilët e dërguan në Stamboll, në haremin e Sulltanit, madje sipas kësaj legjende, djali i saj u bë Sulltan i njohur Bajaziti II, ndërsa historianet Babinger e Fiori, dokumentojnë se erdhi në Itali, ku u martua me Bartolomeo Xhiuppo Della Rovere. (1, 18)

Kështjella Montefiore Conca (Konka), rezidenca e Princit Kostantin Arianiti.

Në se rrëfimi i parë eshte legjendë, kjo që shkruajnë Babinger dhe Fiori jane të dokumentuara. Maria ishte e bija e Gjergj Arianitit me gruan e dytë Petrina Forkone, pra ishte motra e vogël e Kostantinit. Këto fakte e kanë zgjidhur enigmën e Maria Arianitit, e cila si verteton Babinger, Maria shkoi në Itali me të nënën dhe vëllezërit.
Më 3 maj 1514, kapidani Kostantin Arianiti ndodhej në Romë, në krye të forcave ushtarake, që asistuan Koncilin e Vatikanit në Kishën e Shen Giovanni Laterano, i njohur Koncili Laterense V. (1, 2)
Pozicionin e komandantit të trupave të Selisë së Shenjtë, e shfrytëzoi me mjeshtëri, për të realizuar qellimet e tij, kështu në muajin korrik takoi në Trentino kardinalin Kurzense dhe së bashku shkuan në Monferrato, ku me ndermjetesine e tij, rimori pronat, qe ia kishin rrembyer francezët. (23)
Në mars 1515, Papa Leoni X, kontributin e Kostantin Arianitit, e shperbleu, duke i dhuruar feudin e Fano.
Qëndrimi armiqësor i francezeve e nxiti Kostantinin të dali hapur kundër tyre, madje në qershor 1515, në krye të stratiotëve, u rradhit krah me zviceranët, duke kontribuar në thyerjen dhe largimin e forcave francezëve. Në vazhdën e sukseseve, në korrik 1515, në krye të 8000 ushtarëve, mbi gjysma stratiotë, sulmoi dhe mori zoterimet e Monferrato, kësisoj rikuperoi pronat dhe forcoi pozicionin e tij politik, ekonomik dhe ushtarak.
Në 1516, Kostantini, me nje repart kalorësish stratiotë, shkoi në ndihmë të motrës Maria Arianiti dhe burrit të saj Bartolemo Xhiupo Della Rovere, të cilët i mbeshteti të rimarrin Dukatin e Urbino. (18)
Një ndër pasardhësit e shquar të fëmijëve të Maria Arianitit, eshte Ludovik Kixhi Albani Della Rovere (1866 – 1952), princi VIII i Farnese, kaapelam në ushtrinë e Mbretërisë së Italisë, Grand Maestro i Urdhërit ushtarak Sovran të Maltes. (1, 18, 23)
Fuqizimi i Kostantinit u pa me xhelozi nga fisnikët e tjerë, kësisoj Lorenzo dei Mediçi, e sulmoi dhe ia mori zotërimet e Fano, duke u justifikuar, se ndërhyri për të vënë rregull dhe për të shuar konfliktet, që kishin shpërthyer ndërmjet fraksioneve në qytet. Këto rrethana e detyruan Kostantinin të rikthehet në Romë.
Marrja e pronave nga francezët dhe nga fisnikët e tjerë italiane, e detyruan Kostantinin të shesi pronat e
mbetura Terruxhia, Ozano, Rivalta e Tonengo dhe një shtëpi në kantonin e Montarone, me një vlerë të përgji-thëshme 30 000 dukate të artë, si rezulton në aktin e shitjes: “Qui, il 16 agosto 1521, Mercurino Arboreo di Gattinara acquista da Costatino Comneno, principe di Tessaglia e di Macedonia (che vende anche a nome della consorte Francesca di Monferrato e dei figli), per tramite di due procuratori, il proprio Lorenzo protonotario apostolico e camerlengo del Pontefice ed il proprio maggiordomo Carlo Gazzino: i beni di Terruggia, Ozzano, Rivalta e Tonengo, unitamente a una casa in Casale, situata nel cantone di Montarone, davanti alla chiesa di San Stefano, «quefuit quondam Facini Canis», per 30.000 ducati d’oro. (25).

Princi Ludovico Chigi Albani Della Rovere (1866 – 1952).

Në dhjetor 1521, me vdekjen e Papa Leoni X, Kolegji i Kardinaleve të Selisë së Shenjtë, e emëroi Kostanti-nin, komandanti i 800 këmbësorëve, që të mbanin rregullin në qytetin e Romës. Papa i sapo zgjedhur Adriano VI, duke vlerësuar kontributet e Kostantinit për Shtetin Papal, e shpërbleu duke i dhënë në pronësi Mondainon dhe keshtjellën e Montefiore Conca (Konka), qender e banuar malore në Rimini. Montefiore ishte prona e vetme e mbetur në zoterim, pasi te tjerat ia kishin sekuestruar, ose i kishte shitur, perfshi feudin e Monferrato.
Në gusht 1525, Papa e shpërbleu Kostantinin për sherbimet dhe devotshmërine ndaj Vatikanit, duke i dhuruar Arianit Komnenit, djalit të vetem te Kostantinit, kështjellën e Torrenova. (18, 23)
Në muajin prill 1530, i lodhur nga mosha, nga mundimet dhe nga një semundje akute, trupi i Kostantinit u dergj në shtrat për rreth një muaj.
Në ato ditë vuajtje, pran tij i u ndodhën pjestarët e familjes dhe stratiotët besnikë.
Më 8 maj 1530, pushoi se rrahuri zemra e Princit të Arianitëve, u nda nga jeta kapedani trim, komandanti i shquar dhe diplomati i mençur, Kostantin Arianiti Kominata Komneni, fisniku arberor që bëri histori në Itali.
Disa thonë se vdiq në Rome, sipas te tjerëve në Fano. Edhe vendi i varrimit nuk dihet me saktësi. Sipas Franz Babinger, kapedan Kostantin Arianitin e varrosën në Bazilika Shen Apostujve, por Vincenzo Forcella shkruan: “Sipas regjistrit të kishës dhe zyrave të tjera të komunës të Romës (Roma 1874, faqe. 40, nr. 117), Kostantin Arianitin e varrosen ne kishen e Shen Agostinit, por varri nuk është gjetur, ndersa emeri i tij figuron i shkruar ne latinisht ne regjistrin e Kishes”. (26)
Më 29 prill 1530, rreth një javë para se të ndahej nga jeta, Princi Kostantin Komnen Arianiti kishte hartuar testamentin, te cilin fillimisht e ruajti noteri Lorenzo Leardini i Montefiore e me pas origjinali u depozitua në Bibliotekën Komunale të Gambalunga – Rimini (Monumenti riminesi autografi raccolti e conservati da Miche-langelo Zanotti notajo collegiato di Rimini, 1530, XIV, c. 23). Me këtë testament, kështjellën e Montefiore Konka (Conca) pranë Riminit, Kostantini ia la të birit Arianit Komnen Arianitit. (27)

Pasardhësit e Kostantin Arianit Komneni.
Nga martesa e Kostantinit me Françeska Paleologo linden shtatë femijë, një djalë me emërin Arianit dhe 6 vajza. Pas vdekjes të Kostantinit, per Arianitin e ri u perkujdes e ëma Françeska Paleologa Komenena Arianiti. Nënë e bir jetuan bashkë disa vite në kështjellën e Montefiore Konka në Rimini.
Arianitin, që në moshë të re, e kërkuan në Vatikan dhe e emeruan Prefekt i trupave Pontifiçe.
Vajzat e Kostantinit, u martuan me fisnikë italianë, andaj shumë historiane kur shkruajnë për këtë familje të gjërë fisnikë e cilesojnë dinastia e Arianiteve.
Vajza e parë e Kostantinit me Françesken ishte Andronika, e cila u martua me kontin Karlo III Toko, Dhespoti i Zante dhe i Artës dhe princi titullar i Leukades.
Vajza e dytë Pentesilea, u martua me fisnikun Lek V Dukagjini, pasardhës i dinastisë të familjes të Duka-gjinëve, i cili pas pushtimit turk iku dhe u vendos në Itali, ku prej vitesh jetonte dhe shërbente në oborrin e mbretërisë së Napolit.
Vajza e tretë, Hippolita (lindur më 1507), në vitin 1525 u martua me Zenodio dei Mediçi, konti i Verrukio dhe Skortikata. Në vitin 1533, i vdes burri dhe më pas u martua me Lionello Pio, zoti i Karpit. Hippolita vdiq në komunën e Meldolà ne vitin 1566.
Vajza e katërt Polissena, ne vitin 1524 u martua me kontin Rinaldo Ottoni, Zoti i Matelica ne Marke.
Polissena vdiq në moshë të re, në vitin 1531.
Vajza e pestë Deianira, fillimisht u martua me Gaspare Trivulzio, Zoti i Kasteldidone. Pas vdekjes të burrit, në vitin 1549 u martua me kontin Giorgio Trivulzio di Melzo, komandanti i trupave të Republikës Veneta. Në vitin 1556, Deianira mori nga pronaria e re e Monferrato një shpërblim konsistent për shërbimet e kryera nga e ëma Françeska, kur jetonte në Monferrato. (28)
Elena, vajza më e vogël e Kostantinit me Franceskën, në vitin 1546 u martua me fisnikun spanjoll Don Juan de Luna, kështjellari i Milanos. Nuk kishin fëmijë. Pas vdekjes të bashkëshortit, Elena u vendos në Genova. Në testamentin e hartuar më 21 prill 1589, Elena ia dhuroi gjithë pasurinë dhe zoterimet e saj sternipit Fran-çesko di Toko, pra nipi i të motrës Andronika, qe ishte e martuar me Karlo Toko – Dhespoti i Artës. (28)
Pas vdekjes te Kostantinit, baronesha Françeska Arianiti, shkoi të shërbente si dama e shoqërimit e dukeshës Kristina e Danimarkës, gruaja e Françesko II Sforca – Duka i Milanos. Ndejti pak kohë ne Milano, pasi e ftuan ne Bar, ne oborrin e Lorenës, si guvernatore dhe dama e shoqërimit e vajzave të dukës Françesko di Lorena, ku qëndroi deri ne muajt e parë të vitit 1561. Në aktin e lirimit nga këto impenjime, Duka Karlo, i biri i Kristinës së Danimarkës, e kompensoi shërbimin shembullor të Françeskës, duke i akorduar një pension vjetor prej 4000 skudesh, me të drejtë depozitimi të trashegimisë me testament, të 600 skudeve, si tregon vetë Françeska në akt-marrëveshjen me duken Karlo. Gjithashtu, duka i Lorenës, do t’i paguante 500 dukatatoni në vit, një prej trashegimtarëve të saj, që Françeska zgjodhi nipin, djalin e Andronika Arianitit Komnena Toko. Në dokumen-tat e ruajtura në arkivin e familjes Toko, gjendet dhe kopja e një donacioni prej 1200 dukate ari (ose 4000 dukatone), që dukesha Kristina e Danimarkës, i dha Françeska Arianitit Kominata Komnena më 25 qershor 1561. Këtë shumë dukate ari, Françeska ia dhuroi vajzës së madhe, Andronika Arianiti Toko. (1, 2, 20)
Kur ndodhej ne Lorene, para se të rikthehej ne Itali, Françeska Arianiti, më 26 qershor 1561, me testamentin e hartuar në Bar, kryeqyteti i Lorenës, me noterët Nikola dhe Pietro Hardy, rezulton se pronat që i kishin mbetur, ia kaloi mbesës, vajzës të djalit Arianitit, e cila dhe ajo quhej Andronika III. (1, 23)
Kur u kthye në Itali, markeza Françeska Paleologa Arianiti, shkoi në Koneliano Veneto, ku jetoi me vajzën Deianira dhe dhënderrin, kontin Giorgio Trivulzio, komandanti i venecianëve.
Markeza Françeska Paleologa Arianiti, me 17. 12. 1561, la testamentin e fundit, duke anulluar të parin.
Testamenti u hartua në Koneliano Veneto, në prani të noterit Francesco Kollalto dhe theksohet se në rastin e vdekjes të bijës Andronika Arianiti Toko, pensioni 500 dukatoni, do t’i kalohej dy vajzave: Elenës e martuar me Juan de Luna dhe Deianiras, e martuar me kont Giorgio Trivulzio, me të cilët kaloi vitet e fundit të jetës. Në të gjithë dokuemntat dhe në testamentet, markeza Françeska Arianiti Komnena, cilësohet e bija e markezit Bonifaci III Paleologo i Monferrato dhe mbajtëse e titullit Princesha e Maqedonisë. Ndër të tjera theksohet se kishte shërbyer deri para disa muajsh si dama e shoqërimit të dukeshave në oborrin e dukëve të Lorenes, të cilët ishin dhe bamirësit, që i kishin dhënë këto pensione. (1, 2, 20)
Djali i Kostantinit, Arianit Kominata Komneni Arianiti, shërbeu në Vatikan si Prefekt i trupave Pontifiçe.
Arianiti, i vetmi trashëgimtar mashkull i dinastisë Arianiti, më 15 nentor 1551, mbeti i vrarë në fushën e betejës, kur në krye të trupave të Vatikanit, ishte duke luftuar kundër dukës së Parmës – Ottavio Farnese.
Kapedanin Arianit Arianiti Kominata Komnena, e varrosën në kishën e Shën Giovanni në Parma.
Arianiti, ishte i martuar, por nuk dihet emëri i bashkëshortes. Nga kjo martesë lindi një vajzë, që dhe asaj i dhanë emërin Andronika VI, në nderim të të famëshmes principesha Andronika Arianiti Kastrioti.
Adronika e Arjanit Kostantin Komneni, ishte trashegimtaria e fundit në rradhën e dinastisë të Arianitëve.
Në vitin 1568, Andronika u martua me kontin Orazio Trivulzio di Melzo, i cili vdiq ne vitin 1573.
Pas disa muajsh, u martua me Giorgio Seko, konti i Mozzanika. Nga kjo martesë përfitoi konti Seko, i cili pervehtesoi mbiemërin perandorak të bashkëshortes, kësisoj me krenari, por në menyrë abuzive u njoh publ-ikisht si Konti Giorgio Seko Komneno. (1, 23)
Edhe me martesën e dytë, Andronika nuk lindi femijë, por tërë pasurinë dhe mbiemërin perandorak, e morën djemtë e kunatës Virgjinia (e motra e burrit), e cila ishte e martuar me kontin Stefano Soçino Suardo.
Në fund të shekullit XVII, nipat dhe mbesat e Virgjinias, përdornin mbiemërin Suardo – Komneno.
Pjestari fundit i dinastisë Arianiti, ishte konti Fermo Komneno, i cili vdiq pa lënë trashëgimtar. Arkivin e familjes së tij, bibliotekën e pasur e plot me dokumenta rë rralla, konti Fermo ia dhuroi Spitalit të Madh të Milanos, bashkë me tërë pasurinë që kishte trashëguar. (1, 2)
Me vdekjen e Kontit Fermo Komneno në vitin 1841, u shua përfundimisht linja mashkullore e dinastisë se fameshme albaneze të Arianitëve, e cila në mbi 10 shekuj, jetoi me krenari dhe lavdi në të dy anët e Adriatikut, në Albania dhe në Itali.

________________________________________________________________________________

Bibliografia.

01. Lutfi Alia. Kostantin Arianiti – Kominata – Komneni. Zemrashqiptare.net. Mars 2014
02. Lutfi Alia. Kronika eksodeve dhe vendbanimet arbëreshe ne Itali, 1272 -1774. “M printing Durres 2016
03. Robert Elsie. A Biographical Dictionary of Albanian History. 2012, I.B.Tauris. p. 17
04. Schmitt Oliver Jens, Skandermbeg et les Sultans, Turcica, 43, 2011, p. 71.
05. Ana Komnena. Aleksiada. A cura di Giacinto Agnelo. Palazzo Comittini, Edizione Palermo 2010
06. Guglielmo di Tiro, Historia rerum in partibus transmarinis gestarum, a cura di Emily Atwater Babock e A.
C. Krey, traduzione di Emily Atwater Babock e A. C. Krey, Columbia University Press, 1943.
07. John Musachi. Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty by John Musachi (1515)
“Archived copy”. Archived from the original on 2010-09-10. Retrieved 2011-11-29.
08. Kohler Ch. Mélange pour servir à histoire de l’Orient latin e des croisades. Paris 1906, f. 222 – 223.
09. Studia Albanica. University of Tirana. 1964. p. 143. Retrieved 26 May 2011.
10. Constantin Marinescu. La politique orientale d’Alfonse V d’Aragón, roi de Naples (1416-1458). Edition
Institut d’Estudis Catalans 1994, f. 176
11. Marin Barleti. Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum princips” (1510),
12. Jacques De Lavardin. “Histoire de Scanderbeg, roy d’Albanie”, Paris 1621 (Edité par Reink Books – 2018)
13. Bellusci Antonio, Magia Miti e Credenze Popolari – Ricerca etnografica tra gli albanesi d’Italia.
Edizione Centro Ricerche, Cosenza 1983
14. Zangari Domenico, Le colonie italo–albanesi di Calabria – Storia e demografia, sec. XV–XIX,
Napoli 1941.
15. Lutfi Alia. Chimarra Albaniae, Zemrashqiptare.net, 2013
16. ASVE, Senato Mar, vol. VII: c. 23, 1457, 1462, 1464
17. Dizionario Biografico degli Italiani, volume 4, Roma, Istituto della Enciclopedia Italiana 1962, f. 141-143
18. Franz Babinger, Giorgio Fiori. Rivista di storia, arte, archeologia per le Province di Alessandria e Asti,
CVIII:1999, pp. 67 – 82.
19. Arch. S. Veneto, Misti del Consiglio dei X, vol. XXI, c. 117v, vol. XXXI, c. 228v, vol. XXXII, cc. 2, 29,
Venezia anno 1486.
20. Simonetta Angelo Comnena.“Storia e genealogia della Imperiale famiglia Angelo Comneno Ducas o
Angelo Flavio Comneno Ducas”, Roma 2007
21. Demetrio Francu “Comentario de le cose de’ Turchi, et del S. Georgio Scanderbeg, principe d’ Epyro”,
Roma 1539
22. G. F. Hill: “Corpus of Italian Medals of the Renaissance, II, London 1930, tavola 186, nr. 1124.
23. Marino Sanuto. I Diarii, III, Venezia, anno 1530.
24. Stelzer Winfried: “Römische Quartalschrift für christliche Altertumskunde und Kirchengeschichte Bd. 63.
Wiene 1968. S. 29-48
25. Arch. S. Veneto, Famiglia Arboreo di Gattinara, marzo 3, 1522, agosto 1521.
26. Vincenzo Forcella. Iscrizioni delle chiese e d’altri edificii di Roma dal secolo XI fino ai giorni nostri
(in 14 volumi, Anno 1874, faqe. 40, nr. 117. Roma 1869-1884)
27. Monumenti riminesi autografi raccolti e conservati da Michelangelo Zanotti notajo collegiato di Rimini,
anno 1530, dossie XIV, c. 23.
28. Arch. S. Milano, Atti Notarile, Moriggia Gio. Giacomo, 1556 apr. 15