Në familjen time të origjinës, fjala “kopshtore”, të cilën në fakt e përdornim me formën “kopshtari” tregonte një copë të vogël të oborrit – për të cilën do të flitet edhe më vonë – e ndarë nga ky i fundit në mënyrë të dukshme dhe e projektuar për përdorim të veçantë, veçse për të mbjellë lule. Megjithatë, së njëjtës fjalë, “kopshtari”, në tre fjalorë, përkatësisht në Fjalorin e gjuhës shqipe, në atë italisht-shqip dhe atë shqip-italisht, pra në ata që mund të gjendeshin në libraritë shqiptare deri në 1980- ën, i jepet kuptimi i kopshtarit (ai që merret me kopshtari). Kureshtar për këtë fakt, kam folur dhe kam pyetur të afërmit që, si edhe unë, e kanë dëgjuar dhe përdorur këtë fjalë në të folurën e përditshme në familje, për të ditur se si dhe kur kishte ndodhur ndryshimi i kuptimit; por nuk kam arritur në një shpjegim bindës. Paqartësia mund të shmanget, sipas meje, duke zëvendësuar kopshtar me një emër tjetër që, përveçse mund të tingëllojë mirë, do të përcaktonte në mënyrë më të saktë vendin e veçantë që do të ishte “lulishte” (nga lule), ose lëmë me lule (në rastin tonë, siç do të shihet, me shumë kate). Për fat të keq edhe në këtë rast, fjalorët e përcaktojnë fjalën si “kopsht publik”. Gjithsesi, durim… unë po e quaj “kopshtore” subjektin e tregimit në vijim, për t’ia lehtësuar lexuesit përfytyrimin për atë pjesë të veçantë të oborrit.
Sidoqoftë, me ose pa shpjegim, të gjithë të afërmit kujtonin që kopshtorja jonë ishte vendi ku në fillim gjyshja dhe më pas nëna kalonin pak kohë në paqe, duke ndërprerë punët e përditshme të domosdoshme për drejtimin e shtëpisë. Atje impenjoheshin për të mbjellë, për t’u kujdesur dhe për të adhuruar lulet e tyre: nuk është parë asnjëherë të hyjë ndonjë kopshtar, por as edhe ndonjë burrë nga familja. Prandaj, ndërsa kuptimi që fjalorët i japin fjalës më shkakton ndonjë shqetësim mendor, përkundrazi ai familjar më rizgjon vizione të këndshme dhe përmallimi, si për dy njerëzit e dashur, ashtu edhe për vetë vendin.
Për fat të keq, gjyshja dhe nëna nuk jetojnë më prej shumë kohësh, por nuk ka më as kopshtore dhe, për aq sa e kujtoj unë, as oborr. Në të vërtetë, ky i fundit ekziston ende, por është transformuar aq rrënjësisht dhe reduktuar në përmasa saqë nuk mund të konsiderohet më i njëjti oborr i dikurshëm.
Në variantin origjinal të 1944-ës – vit kur lashë Shqipërinë
– konfigurimi i kompleksit ndërtesë-kopsht ishte siç e kishte ndërtuar e lënë gjyshi, që ishte ndarë nga jeta më 1911-ën: në veri, banesat, në lindje, duke u nisur nga hyrja kryesore, muri i lartë dhe i gjatë që shënonte kufirin veri-jug me fqinjët, një pjesë e të cilit përbënte një anë të kopshtores, ndërsa pjesa e fundit formonte një mur të stallës, e ndërtuar në pjesën jugore. Kësaj i shtoheshin mullari, depozita nëntokësore për vaj ulliri dhe një hapësirë e lirë, por e mbuluar, pa zbukurime dhe e çrregullt, e përdorur herë pas here për punët që nuk kishin lidhje me to (larja e rrobave, përgatitja e gjellëve në rastet kur ishin të ftuar shumë miq; prodhimi shtëpiak-artizanal i sapunit për përdorim të brendshëm; nxjerrja e mëndafshit nga bohçet, etj). Kjo hapësirë e lirë (sunderma, fjalë mbase me origjinë turke) shtrihej edhe në drejtimin e veriut dhe kishte ngjitur hambarin që e mbyllte. Ndërsa, pak e shkëputur, ishte një ndërtesë me një kat të dytë të ajrosur mirë, e destinuar për të depozituar fletët e misrit; poshtë kishte kotecin dhe anash derën e daljes në kopsht. Kjo pjesë e fundit, duke qenë ngjitur me banesat, mbyllte unazën e jashtme të kopshtit. Në hapësirën e ngushtë midis hambarit dhe depozitës së misrit gjendej një karabobe mbi të cilën mbahej një hardhi po aq e madhe.
Ekzistenca e asaj hapësire të ngushtë të bën të mendosh që gjyshi e kishte lënë kështu për të mos prerë karaboben me të cilën e lidhnin, ndoshta, kujtimet e fëmijërisë së vet.
Në kopsht ishin pastaj katër pemë portokalli, nga të cilat tri të vogla dhe një e madhe, degët e së cilës binin te dritarja e ndërtesës së përmendur, duke dhuruar ngjyrat dhe aromat e ciklit të saj vjetor. Në fund, pikërisht në mes të oborrit, ngrihej dardha e madhe Williams, mbretëresha, bujarja, mbrojtësja, pema shekullore që me kurorën e parregullt zinte pothuajse gjysmën e oborrit.
Të gjithë pjesëtarët e familjes e shikonin me simpati këtë mbretëreshë, për arsye të përbashkëta dhe individuale. Pra, jo vetëm për frutat që bënte me shumicë, të pëlqyeshme për aromën dhe shijen e tyre nga të mëdhenjtë dhe të vegjëlit, por edhe për dhurata të tjera. Një zakon që lidhej me frutat, do të duhej përmendur në këtë rast: shpërndarja e tyre gjatë mbrëmjes. Bëhej fjalë për një veprim të thjeshtë, një rit, që në kushtet kur kryhej – kryesisht në mbrëmjet e dimrit, pas darke, të ulur rreth oxhakut me flakët luhatëse që ndriçonin pjesë-pjesë fytyrat e njerëzve më të afërt, zhurma e drurit të lagur që duke u djegur kërciste me tingëllimë të mbytur – bëhej një skenë magjepsëse, që kishte si aktorë gjyshen dhe ne fëmijët.
Mund të thuhet që me rritjen e numrit të fëmijëve, ky përbënte një çast të shumëpritur dhe karakteristik të jetës sonë familjare, patriarkale. Në skenë ishin të pranishëm natyrisht edhe të mëdhenjtë, por ata më shumë se të tjerët merrnin rolin e spektatorit për të shijuar lëvizjet, batutat, qeshjet dhe kënaqësine aktorëve. Ritin e niste gjyshja, për aq kohë sa mund të lëvizte pa vështirësi. Ajo futej në bodrum – me ndonjërin nga pas që i mbante llampën me vajguri – ku, në arka të vjetra të posaçme ruheshin mollët, dardhat, ftonjtë dhe agrumet e ndryshme. Ne, ata pak që kemi kaluar të tetëdhjetat dhe që jetojmë ende, e kuptojmë tashmë se pse gjyshja, megjithëse kishte shporta dhe kosha për të mbajtur frutat, përdorte përparësen e saj që, e ngjitur me trupin dhe e kapur në dy cepat me duar, mbushej pastaj nga “mbajtësi i llampës” me gjithë të mirat e Zotit, me ato fruta erëmira.
Figura e gjyshes ishte përrallore dhe ndoshta edhe vetë ajo frymëzohej nga ndonjë personazh përrallash antike që duhet të kishte dëgjuar dhe çmuar kur ishte fëmijë. Pasi ishte furnizuar me fruta, pasi kishte ngjitur shkallët dhe kishte përshkuar hajatin, hynte te oda e zjarrit. Natyrisht vendi i saj në mes të harkut të oxhakut ishte i lirë, ose lirohej sapo hynte, në çdo çast. Dhe asnjë nuk kundërshtonte vendin e më të vegjëlve, që kishin kënaqësinë dhe të “drejtën” të qëndronin ngjitur me të. Ashtu ulur, me thikën midis duarve të bardha dhe të shëndetshme, qëronte, priste feta dhe ndante kokrra që na i zgjaste duke i shoqëruar me buzëqeshje dhe batuta përkëdhelëse. Jo se gjatë ditës nuk hanim fruta kur donim, por fetat dhe kokrrat e mbrëmjes të dhëna në atë mënyrë dhe në atë mjedis, na dukeshin më të shijshme.
Meqë përmendëm ngrënien e frutave. Një ditë, gjithnjë në dimër, kur asnjë nga prindërit nuk ishte i pranishëm, kushëriri im Ethemi dhe unë, të ulur me fëmijët rreth zjarrit, për të treguar dhe për të habitur të gjithë se çfarë ishim të zotët dhe të aftë që të bënim, hëngrëm gjashtë portokalla të mëdhenj secili. Për ta bërë edhe më nxitëse skenën, i hidhnim lëvoret në prush. Zbavitja shtesë konsistonte te shpërthimet e vogla dhe të shumta, të shoqëruara me flakë të ndritshme – dhe njëkohësisht me përhapjen e erës së mirë – që esenca që përmbante lëkura shkaktonte duke u djegur. Personalisht nuk e kujtoj ngjarjen. Ma kanë treguar motrat më të vogla; patjetër që efektin që kërkonim e kishim arritur, përderisa ngjarja kujtohej ende prej tyre.
Bujaria e dardhës së madhe shfaqej në të gjitha stinët. Gjatë verës, hija e saj shërbente për të mbajtur të freskët hajatin dhe dy dhomat e tjera të mesit. Në pranverë, rilindja dhe lulëzimi krijonin një spektakël jete bërë me ngjyra – ngjyrat e buta të luleve (e bardhë, rozë, e verdhë) dhe jeshilja e ndryshueshme e gjetheve – me gumëzhitjen e bletëve dhe të insekteve të tjera; me fluturimin e fluturave dhe këngën e zogjve, që krijonin një atmosferë të shtendosur dhe të qetë. Rënia e gjetheve lejonte që, qysh nga fundi i vjeshtës, gjatë gjithë dimrit dhe gjatë fillimit të pranverës, rrezet e diellit të krijonin një ngrohtësi të këndshme në mjediset e përmendura. Prandaj, kur koha nuk ishte shumë e keqe, kishte në të gjitha stinët ndonjë orë të ditës me fresk më shumë a me ngrohtësi më të madhe që u dhurohej nga mbretëresha grave të shtëpisë, që e shfrytëzonin duke u ulur në hajat për të biseduar dhe për të bërë punë arnimesh, qepjesh, me shtiza dhe për të përgatitur ushqime për vaktet e të ngrënit në kushtet më të mira të mundshme në ato stinë dhe në ato kohë.
Tridhjetë vjet më pas edhe ky gjigant dha shenja vuajtjeje, të shkaktuara kryesisht nga mosha, por edhe nga kushtet e reja që ndikonin në tërë mjedisin e kopshtit, si pasojë e një jete në një regjim të ri. Në familje pritej dhe kishin frikë për rënien e tij, meqenëse kishte përmasa të mëdha, por frika rritej edhe për faktin se ndërkohë kopshti ishte bërë më i vogël dhe më i ngushtë për shkak të konfiskimit të pjesëve prej shtetit komunist e ndërtimeve të reja atje, mbi të cilat mund të binte duke shkaktuar dëme te njerëzit dhe sendet. Më mirë të mos e çoje nëpër mend që kjo mund të ndodhte ditën, me fëmijët që luanin nën degët e tij të trasha…, gjë që të ngjethte vetëm ta mendoje.
Por mbretëresha e mençur dhe fisnike jo vetëm që zgjodhi natën për të përmbyllur në mënyrë dinjitoze jetën e saj shekullore, por gjatë rënies bëri një shpërdredhje drejt vetes, duke u tërhequr nga pesha e rëndë degët më të mëdha, dhe ra në hapësirën akoma të lirë nga ndërtimet, pa shkaktuar asnjë dëm.
Koha mori me vete pemën tonë të madhe, por nuk arriti dhe nuk do të arrijë kurrë të marrë me vete kujtimin që ruajmë për të ne që u rritëm nën hijen e saj. Dhe do të jetë kështu derisa të na marrë edhe ne me vete. Në të vërtetë, ne mund të kemi harruar emra dhe pamje të njohurish dhe miqsh jo të ngushtë dhe bile edhe objekte karakteristike dhe ndonjë pjesë shtëpie, por nuk mund të harrojmë mbretëreshën, sepse e kemi parë gjatë gjithë ditëve të jetës sonë: kur luanim ndërsa ishim fëmijë nën hijen e saj, kur kalonim në kopsht nga njëra anë në tjetrën të ndërtesave dhe, në fund, të gjitha herët kur dilnim a hynim në shtëpi. Ajo ishte gjithmonë aty dhe na priste. Në kohën kur ndodhi rënia, kopshtorja ishte zhdukur prej kohësh, meqë ekzistenca e saj delikate varej edhe nga mirëqenia materiale dhe shpirtërore e familjes dhe, në veçanti, nga ai që kujdesej për të. Për fat të keq, në 1946-ën, qeveria diktatoriale komuniste që ishte në pushtet prej dy vjetësh, hoqi jo vetëm mirëqenien, por nisi një persekutim të shpejtë, të ashpër, gjithnjë e më të fortë, që çoi, midis të tjerave, në vetvrasjen e xhaxhait tonë, njeriu kryesor politik i shtëpisë – në atë kohë kryetar familjeje. Kjo ndodhi kur gjyshja kishte vdekur me kohë dhe të rinjtë e të rejat që ishin në gjendje të ndihmonin nënën ishin dërguar nga qeveria për të bërë punë pranë fshatrave të humbur të qytetit, që lidheshin me Elbasanin me shumë vështirësi.
Qeveria na mori dhoma dhe disa pjesë të shtëpisë, ku vendosi familje të panjohura, njëra prej të cilave pati një sjellje ofenduese dhe armiqësore me të mitë. Më në fund, mamaja ime dhe katër fëmijët e saj u nxorën jashtë nga shtëpia dhe jetuan pranë të afërmve, në kushte jo të mira, për më pak se tre vjet. Në kushtet e reja ndodhi degradimi i pashmangshëm dhe eliminimi i mëpastajmë i kopshtores; një mëkat i vërtetë. I pëlqente gjithë familjes. Mua, motrave dhe vëllezëve jo vetëm që na dukej i bukur, por tani, pas më shumë se gjysmë shekulli, në bazë të kujtimeve më të qarta dhe të sigurta, mendojmë që konsiderohej, në mënyrë të pandërgjegjshme, disi si një vend i shenjtë, për të cilin kujdesej gjyshja dhe nëna, sikur të ishin dy fetare pagane.
Të huajt e shihnin – kur e shihnin dhe nëse e shihnin – vetëm për të parë ndonjë lule të bukur dhe pastaj iknin shpejt dhe harronin gjithçka. Për të vënë në pah bukurinë e saj nuk do të mjaftonin fotografitë, ndërsa një piktor i zoti dhe i ndjeshëm, me ngjyrat dhe penelatat e hedhura në kanavacë do të duhej të kapte jo vetëm bukurinë, por edhe shijen e hollë dhe pasionin që dy gratë i kishin kushtuar asaj copëze bukurie. Pikërisht për këtë arsye kam pasur një interes të veçantë për të shkruar për kopshtoren, dhe për ta bërë tregimin sa më të plotë që të jetë e mundur, duhet të përshkruaj strukturën e saj, edhe pse kam frikë se gjithçka mund të rezultojë akoma me më pa kuptim dhe rëndësi.
Në formë drejtkëndore, me anët më të gjata në drejtimin veri- jug, kopshtorja përbëhej nga katër pjesë të ndara, që ngriheshin në tri nivele. Pjesa e brendshme, e rrethuar, përbëhej nga njëra anë me murin që na ndante me fqinjët dhe nga anët e tjera me një mur të vogël, të lartë pak më tepër se një metër, që fillonte e mbaronte te i mëparshmi. Në brendësi të këtij muri të vogël, paralel dhe në largësi rreth tridhjetë centimetra, ishte një mur tjetër me të njëjtën lartësi, që formonte një hapësirë midis dy sipërfaqeve, e cila, e mbushur me dhé, ishte shndërruar në një lloj tarrace që përbënte nivelin e dytë. Mbi murin e jashtëm, disa kolona të vogla (katër a pesë) të shkurtra, me kokë të sheshtë dhe të gjerë, bashkuar me binarë druri për të shtuar sipërfaqen e disponueshme për vazot, formonin nivelin e tretë. Në fund ishte baza e murit të jashtëm, rrethuar nga një copë toke prej rreth 20- 25 cm, e ndarë nga kalldrëmi i kopshtit nga një rresht me tulla jo shumë lart nga trualli.
Taraca mbaronte në anën jugore të drejtkëndëshit, që përbëhej pjesërisht nga kangjellat e hyrjes në brendësi të kopshtores. Paralel me kangjellat rridhte një remë (që vinte nga përroi i Zaranikës, rreth njëqind metra larg), që kalonte shtëpi më shtëpi dhe shërbente për të pirë kafshët, për të larë rrobat, për të ujitur bimët dhe lulet etj.
Kthimi i remës tek fqinji, e pastër ashtu siç merrej, nuk ishte ndonjë rregull e shkruar, por përbënte një detyrim të heshtur: paraqiste të drejtën e çdo familjeje për të marrë ujin ashtu siç ishte marrë nga përroi. Në thelb, ishte një shenjë e të jetuarit në mënyrë qytetare dhe paqësore që, për fat të keq, mbaroi me ardhjen e diktaturës dhe me fillimin, pak kohë më pas, të rritjes së dukshme të popullsisë që lidhej me ardhjen e njerëzve nga zona të tjera të vendit, që kishin zakone dhe mënyra jetese të ndryshme nga banorët vendas. Një rritje e tillë e popullsisë lidhet me industrializimin e madh e të sforcuar të qytetit.
Në kopshtore kishte të paktën njëzet lloje lulesh. Meqenëse në Elbasan (si edhe në gjithë Shqipërinë) nuk ekzistonte një treg lulesh, mendohet se familjet i gjenin ato nëpërmjet shkëmbimeve dhe dhuratave midis miqve dhe të afërmve. Gjithashtu, prania e llojeve ekzotike të luleve, edhe pse Shqipëria ka qenë për pesë shekuj një zonë periferike dhe e izoluar nga sulltanati turk, do të thotë se kishte edhe në ato kohëra njerëz me interes dhe ndjeshmëri që udhëtonin dhe shkonin në toka të largëta nga ku importonin lule që nuk ekzistonin në atdheun e tyre.
Të kujtosh dhe të radhisësh të gjitha lulet e kopshtores me emrat e tyre jo vetëm që nuk do të ishte e dobishme për këtë tregim, por do të ishte edhe e vështirë. Për ta bërë këtë do të duhej t’i kishim përpara syve, ashtu siç janë ato në realitet, ose t’i kishim të paktën në fotografi për t’i kërkuar e gjetur në botimet italiane dhe, nëse është e mundur, në ato shqiptare të kohëve të fundit. Në fakt, deri në vitin 1944, nuk ndihmojnë shumë as botimet, as fjalorët shqiptarë. Diçka mund të gjendet në një fjalor shqip – italisht; por informacioni është jo i qartë dhe i kufizuar. Një tjetër fjalor në gjuhën shqipe, ai i vitit 1980, prej plot 41.000 fjalësh, sjell në katër faqe shumë emra lulesh, por përshkrimet përkatëse nuk shërbejnë për të dhënë si duhet imazhin e lules përkatëse. Në fakt, shpesh përshkrimi nuk është gjë tjetër veçse përsëritje e emrit, për shembull: “Lulenuse” = lule e kuqe, por i përkthyer në italisht është Lule nuse; një tjetër shembull është “Lule qyqeja”, përcaktimi botanik i së cilës është gjithmonë Luleqyqeja.
Prandaj në vazhdim do të flitet kryesisht për lulet më të njohura dhe të përbashkëta në thuajse gjithë Europën, si edhe për ndonjë tjetër, ndoshta më pak të njohur, por e domosdoshme për të pasuruar këtë tregim.
Për të filluar po citoj dy raste. Në vitet 1938-1939 çova në shtëpi nga Tirana, ku isha nxënës në gjimnazin e qytetit, një Zambak të Bardhë (Zantedeschia Aethiopica), bimë me origjinë afrikane. Disa muaj më pas, xhaxhai im, kryetar bashkie në Durrës, ku importohej ndonjë lule nga Italia, solli një Ortensia (Hydrangea Macrophilla) me origjinë kineze dhe japoneze. Që të dyja lulet nuk njiheshin nga familja jonë; nuk ishin parë dhe nuk u njihej as emri dhe, për fat të keq, edhe ne që i sillnim, nuk ishim interesuar t’i njihnim. Asnjë nuk u mundua për të zbuluar emrat e tyre.
Një emër? Për mamanë time qe një gjë e thjeshtë. Thirri menjëherë lulen time “Lulja e Bimit” dhe atë të xhaxhait “Lulja e Dajës”. Por, mbase për ndonjë arsye nuk mbolli asnjë te kopshtorja. Përkundrazi, i vuri në një pikë të dukshme të kopshtit. Duke bërë kështu, në mënyrë të pandërgjegjshme, shmangu t’u jipte dhjetra vite më pas një fund të njëjtë të trishtuar të kopshtores.
Për fat, banesa e re rezultoi e pëlqyeshme për to, sepse pas ngjarjeve të kaluara nga familja dhe duke mbajtur parasysh se nga atëherë kanë kaluar 70 vjet, ato lule gjenden ende, në një numër më të madh dhe me shëndet të plotë, në kopshtin e ri, me të njëjtat emra që i ka vënë mamaja, megjithëse në qytet janë përhapur me emrin e tyre të vërtetë.
Kopshtorja gjendej si e përfshirë midis dy këndeve të një kornize imagjinare: nga njëra anë, në anën e jugut, një degë dardhe mjaft e ulët mbulonte një cep të saj të vogël, ndërsa në anën e kundërt, në diagonalen veri-lindje, ishte një jasemin për ta mbuluar (Jasminum Azoricum), mbështetur te muri i lartë. Kjo bimë, gjatë periudhës së lulëzimit dha për shumë e shumë vite erën e këndshme të luleve të saj të bardha. Siç thuhej, prej saj ishte marrë edhe një degë për të bërë tubin e gjatë të llullës (çibukut, fjalë turke) të gjyshit, që përmes atij tubi çmonte shijen e këndshme të duhanit. Kishte të drejtë, sepse gjatë atij tubi depozitohej shumë nikotinë dhe përbërës të tjerë që, të bllokuara nga druri, nuk kalonin në qiellzën dhe në mushkëritë e tij.
Më shumë se njëzet vite pas vdekjes së gjyshit – siç e kam thënë më parë, vdekur në 1911-ën – u tha dhe u zhduk edhe jasemini. U zëvendësua me një trëndafil me lara i cili, në periudhën e lulëzimit më të madh, mbushej me një sasi të pabesueshme trëndafilash edhe pse, ah…, ato nuk kishin erë të krahasueshme për nga intensiteti dhe kënaqësia, me ato të lules që ishte zëvendësuar.
Kohë pas kohe, por gjithsesi për periudha jo të gjata, një pjesë muri brenda rrethimit e mbushën lule të tjera, midis të cilave Dorëzonja (Lonicera Caprifolium).
Si shqiptarët ashtu edhe italianët, për t’i vënë një emër kësaj luleje në gjuhën e vet kanë punuar me fantazi. Dy emrat shqiptarë janë të kundërt: njëri është delikat dhe i mirësjellshëm, “Dorëzoje”, Dora e zonjës, dhe tjetri më i thjeshtë “lule mustak”, lule mustaqe. Dy emrat italianë: Madreselva (nëna e pyllit) e Abbracciabosco (përqafo pyllin) janë të ngjashëm dhe i përgjigjen prirjes natyrore të bimës për t’u përhapur.
Brenda rrethimit, të mbjellur në tokë, nuk mungonin asnjëherë, po ashtu, zymbyla, manushaqe, tulipanë të bardhë dhe të kuq, si dhe trëndafila, nga të cilët të paktën gjithmonë njëri ishte i kuq. Të gjitha lule me shumë erë.
Zhvillimi i shëndetshëm i tyre, si edhe i bimëve të tjera, lidhej nga njëra anë me kujdesin e gjyshes dhe nënës që i kushtonin kopshtores, nga ana tjetër, me klimën e Elbasanit, që është e favorshme për zhvillimin e shumë bimëve dhe luleve. Midis luleve të sipërpërmendura, zymbyli dhe manushaqet gjendeshin edhe në natyrë, te ullishtat, në hije dhe gjelbërimin që zbukuronte fundin e gardheve. Manushaqet gjendeshin gjithashtu edhe në grupe sipër rrënjëve të ullinjve, pak a shumë në mënyrë të ngjashme me ato që shihen te ullishtat rreth liqenit të Gardës.
E kam konsideruar të egër këtë tip zymbyli, jo vetëm sepse gjendet në natyrë, por edhe sepse ishte i ndryshëm nga zymbyli klasik me lule të ngjeshura dhe që gjendet në tregun italian. Zym- byli i egër i ka lulet e ndara njëra nga tjetra dhe ka aromë të lehtë dhe delikate: ta zbulosh në pyll, është gjithmonë një surprizë e vo- gël, një dhuratë që ullishtat bujare i ofrojnë atij që i frekuenton.
Në Elbasan, trëndafilat janë shumë të përhapur. Gjenden me ngjyra dhe aroma të ndryshme: trëndafila me lule të madhe me ngjyrë rozë të hapur, rozë me lara, të verdhë, të bardhë, të kuq, etj. Pëpara 1945-ës, mund të thuhet që nuk kishte oborr që të mos kishte përveç ndonjë peme portokalli, edhe një a më shumë lloje trëndafilash. Ishte një nga pasionet popullore të njerëzve që pjesërisht është ende i pranishëm mes banorëve të shtëpive të vjetra me kopsht. Fotografia e kopshtit pranë Muzeut Etnofrafik
të qytetit e bërë në 2009-ën dëshmon për këtë pasion.
Megjithatë, nuk është për t’u habitur për këtë traditë shumë- shekullore të Elbasanit, nëse mendohet për origjinën dhe për zhvillimin e trëndafilit. Meqë ra fjala, duhet thënë se në Shqipëri në këto raste kalohet masa me “mirësjelljet për miqtë”, duke qerasur, në rastet më të shumta, të tilla gjëra: cigare, kafe, raki ose pije të tjera, lëng agrumesh, çokollata, biskota, reçel të bërë vetë, fruta, ëmbëlsira dhe, kur ka, shurup trëndafili. Dhe disa vite më parë, pikërisht në shtëpinë e disa miqve në Elbasan, në tavolinin e shtruar me gjithë të mirat, midis pjatave dhe gotave me pije të ndryshme, njëra prej tyre ishte mbushur me një lëng në ngjyrë të kuqe të ndritshme që më kujtoi menjëherë shurupin e trëndafilit.
E mora dhe e piva. Mbase i mrekulluar nga fakti që bëhej fjalë për një pije të të parëve, m’u duk me shije dhe aromë të pazakontë, shumë i pëlqyeshëm. Pyeta se me ç’lloj trëndafili qe përgatitur. Është për t’u sqaruar se ishte mbrëmje dhe ishim ulur rreth tavolinës në hajatin e tyre, me dritën ndezur. Përpara nesh shtrihej kopshti i tyre pak i ndriçuar. Pyetjes sime, njëra nga zonjat e shtëpisë, e kënaqur dhe e përkëdhelur nga vlerësimi, iu përgjigj: “Po me trëndafilat tanë!” dhe, pa pritur dhe pa thënë asgjë, u ngrit, zbriti në kopsht e përpirë nga errësira dhe u kthye me dy trëndafila të kuq, të bukur dhe me erë. Vërehej menjëherë që nga lënda e parë që m’u ofrua si dëshmi, ishte e lehtë të bëje shurup po aq të mirë sa ai që kisha shijuar. Më shpjeguan procesin e përgatitjes, që është shumë i thjeshtë; mjafton të lësh petalet në ujë, në prani të acidit citrik (që mund të ketë të njëjtin efekt me lëngun e limonit që e përmban këtë acid) për pothuajse dy ditë, të filtrohet, t’i hidhet sheqer dhe ja, u bë. Me një proces tjetër, pak më të mundimshëm dhe delikat, duke përdorur pajisje të njëjta me ato që përdoren për rakinë dhe petalet e një trëndafili të veçantë, i quajtur “trëndafil Gjylsuji”, merret si distilim esenca dhe si mbetje petalet e thata, të varfëruara nga era e tyre, edhe pse jo krejtësisht. Me këto të fundit mamaja ime formonte copëza, ose gjethe të dendura, që i fuste pjesë-pjesë në dollapin e teshave, midis rrobave të ndryshme për t’i dhënë erën e mirë të trëndafilit… Gjithçka ndryshoi me ardhjen e sapunëve me erë: nuk kishte më petale trëndafili midis rrobave.
Lulet e tarracës ishin në pjesën më të madhe të njëjta me ato që gjendeshin në pjesën e tokës që rrethonte murin. Nuk e kujtoj se si ishin ndarë midis dy pjesëve, prandaj do të përmend disa që sigurisht gjenden si në njërën ashtu edhe në pjesën tjetër dhe, si për dorëzonjën, për ato që gjykoj interesante, do të sjell emrat botanikë dhe popullorë, origjinën, legjendat përkatëse që lidhen me to dhe, nëse është e mundur, interpretimet korresponduese popullore italiane dhe shqiptare.
Midis luleve më të njohura po përmend: Iris germanica (një lloj luleje që gjendet edhe në natyrë, te ullishtat); Salvia splendents; Petunia; Bocca di leone (ose erbastrega); fiori di Capriccio; Lule nishte. Për këto të fundit nuk kam gjetur një emër në italisht. Bima është e lartë pothuajse një gjysmë metri; çdo bimë prodhon lule me një ngjyrë të vetme, e kuqe, rozë, e bardhë ose vjollcë. Lulja përkatëse del në pozicion pingul, ngjitës. Farat janë të mbyllura në një mbështjellje të formuar nga feta të vogla në formë lenteje, të mbuluara me një lloj pushi. Pjesa ku rrinë ato në fillim të ciklit ka ngjyrë të gjelbër, pastaj bëhet pothuajse e verdhë në jeshile në fund të ciklit. Në këtë pike, ajo shpërthen, duke lënë që të bien në tokë farat. Fenomeni mund të provokohet edhe duke shtërnguar midis gishtërinjve mbështjelljen. Kjo përbënte një habi dhe zbavitje për fëmijët.
Një bimë tjetër me interes të madh ishte Aquilegia (Aquilegia vulgaris). Një bimë barishtore, me jetë të gjatë, me lule blu dhe rozë, e përhapur në Europë me disa nënlloje të pranishme në shumë kopshtorje. Personalisht e kam gjetur si bimë të izoluar në pyjet e Dolomiteve. Në italisht ka dy emra të ndryshëm, që rrjedhin nga latinishtja, përkatësisht Aquilagus (që grumbullon ujë) dhe Aquila (nga forma e ngjashme me kthetrat e një shqiponje): kjo e fundit është forma që njihet më rëndom. Në fund, gjithnjë në italisht, llojit Vulgaris i Aquilegia-s, i vihet, përveç emrit “pëllumb i vogël” edhe një tjetër, me kuptim të butë dhe romantik: “lulja e dashurisë së fshehur”, siç duhet të jetë pothuajse për të gjitha lulet.
Në të kundërt, i dhimbshëm, shumë i trishtuar dhe tragjik është kuptimi i emrit shqiptar: “Kanil qyqe”. Kanil ose kandil do të thotë llampë e qyqes, grua e mbetur vetëm, pa burrë, pa fëmijë, pa shtëpi dhe në fund pa asnjë që ta ndihmojë. Pra imagjinohet duke u endur midis fushave dhe pyjeve me një kandil të vjetër në dorë.
Dhe nga ky imazh mund të kalohet në legjendën popullore, që tregon për një grua dhe shtatë fëmijët e saj, gjashtë prej të cilëve u vranë me njëri-tjetrin, ndërsa i shtati, i vogli Kuku-ja (që do të thotë edhe qyqe), duke parë tragjedinë e familjes, vrau veten. Nëna, kur zbuloi masakrën, e pikëlluar dhe me aluçinacione,
e mbetur vetëm, i lutet Zotit ta transformojë në zog, që të qajë fëmijët nga kodra në kodër dhe nga pema në pemë, me “kuku-në” e saj të dhimbshme dhe të trishtuar.
Lutja plotësohet dhe ajo nga qyqe njerëzore transformohet në qyqe zog. Në imagjinatë, lulja paraqet llampën e kësaj të fundit. Mbetet gjithnjë pezull pyetja se si mund të jetë përafruar imazhi i lules gjithmonë i bukur dhe tërheqës, për të paraqitur këtë legjendë të trishtueshme dhe të dhimbshme.
Duke u kthyer te kopshtorja, dua të shtoj se gjithnjë në ato pjesë të tokës atje kanë qenë për shumë vjet – do të thoja gjithmonë, për sa kujtoj unë – dy bimë jo autoktone. Njëra, “Lule kadifja”
Celosia argentea), në italisht Cresta di gallo (Lafsha e gjelit), nga lulja si kadife e kuqe që shquhej për lartësi, por, sipas meje, jo për bukuri. Origjina e saj tropikale nuk është e sigurtë, por nëse do të ishte kështu, do të rridhnin të paktën dy fakte të sigurta. Së pari, aftësia e saj e jashtëzakonshme për t’u përshtatur me kushtet e mjedisit dhe, së dyti, ndikimi i klimës dhe terrenit të qytetit tim për rritjen e shëndetshme të kësaj luleje. Në fakt, ndërkohë që literatura e specializuar flet për një lartësi maksimale të bimës të barabartë me 65 cm, personalisht në Elbasan kam parë të larta më shumë se 130 cm. Gjithashtu sot, pas më pak se 70 vjetësh që e pashë për herë të fundit kopshtoren, nuk kujtoj me saktësi përmasat dhe formën që kishte lafsha e gjelit, por vitet e fundit më ka bërë përshtypje lulja që kam parë në kopshtin e vogël aktual: ishte aq e madhe, saqë mendoje për lafshën e një gjeli gjigant, të fantashkencës.
Lulja e dytë ishte “Lule vathi” (Dicentra spectabilis), në italisht është “Lacrima di Venezia”, (Loti i Venecias) ose “Cuore di Maria”(Zemra e Marisë). Bukurisë së kësaj luleje i shtohet hijeshia e të qenit me origjinë nga vende të largëta, që për pjesën më të madhe të europianëve janë misterioze: Mançuria dhe Korea. Ka praktikisht vetëm dy ngjyra, rozë dhe të bardhë, por ka një formë që vetëm një artist me fantazi mund ta vizatojë. Ka të ngjarë që emri shqiptar vjen nga ngjashmëria e saj me një vëth. Ndërsa “Loti i Venecias” lidh bukurinë e lules me imazhin e qytetit në lot. Kjo të bën të mendosh që ai emër i është dhënë ndërkohë që po zhvillohej një ngjarje e madhe historike, me rezultate të dhimshme për të gjithë qytetin. Emri tjetër, “Zemra e Marisë”, ka lindur nga fantazia e një misionari që e ka importuar ose e një njeriu fetar. Në të dyja rastet, te ajo lule ata kanë parë bukurinë shpirtërore dhe hijeshinë e Madonës. Është e natyrshme që për një lule që të nxit fantazinë, do të ishte interesante të njiheshin emrat që i janë dhënë luleve nga popuj të ndryshëm, në vende të tjera ku janë zhvilluar shije dhe fe të ndryshme dhe, në veçanti, emrat që u janë dhënë në dy vendet e origjinës… por në këtë tregim kemi folur mjaftueshëm.
Në nivelin e tretë dhe në më të lartin, mbi kolonat dhe mbi binarët që i bashkonin, binin në sy serdenat dhe karafilat. Asgjë të veçantë për të thënë për serdenat, lule shumë të njohura dhe shumë të përhapura në gjithë Europën.
Karafilat ishin si me bisht të shkurtër dhe vetëm me një rresht petalesh, ashtu edhe me kërcell mesatar dhe me lule të madhe, të formuar nga petale të dendura: më pak të dukshme në krahasim
me ato të Riviera dei Fiori por, si kompensim, me një aromë të këndshme dhe të fortë. Lidhur me këtë lule lindi një lloj mode që zgjati pak. Duke e ndjekur atë, ne të rinjtë e mbanim një karafil te vrima e xhaketës, të bindur se na e shtonte pak më shumë elegancën tonë.
Përveç këtij përjashtimi, nuk përdoreshin lule të caktuara për të zbukuruar shtëpitë dhe nuk çoheshin as te varrezat e myslima- nëve, meqenëse në ato kohë nuk ishte zakon të vizitoheshin varret. Përkundrazi, të gjithë kënaqeshin t’i shihnin të mbilleshin, të rriteshin, të lulëzonin dhe të përmbyllnin ciklin e tyre vjetor me maturimin dhe rënien e farave, në pritje të një fillimi të ri.
Te kopshtorja kishte edhe lule të cilat më kujtohen vetëm vagët nga forma, bukuria dhe era e tyre. Emrat e një pjese të tyre janë në gjuhën turke (misir jollan, konxhe bimbashi, jalldyz, etj). Këto emra sigurisht që janë përkthyer në shqip dhe janë sjellë në fjalorë, por përcaktimet përkatëse nuk janë të mjaftueshmepër t’i dalluar, dhe nuk është as edhe e nevojshme.
Kopshtorja, siç e kam treguar në fillim, ishte zona e rezervuar për gjyshen, derisa ishte gjallë, dhe në vazhdim për mamanë; dhe do t’ju duket e pabesueshme nëse them që ky vend i fshehtë respektohej edhe nga të gjitha kafshët. Për motive të ndryshme, ato nuk shkaktuan asnjëherë dëme. Në rrjedhë të viteve, kalonin përpara kopshtores duke iu afruar anës më të gjatë të vijës së jashtme, ndërkohë që hynin a dilnin nga stalla një a dy ekzemplarë për lloj: lopë, buallica, gomarë dhe kuaj… asnjëherë, askush nuk uli kokën për të ngrënë ndonjë bimë. Mbaheshin normalisht larg edhe pulat, gjelat e detit dhe patat, sepse e gjenin ushqimin në pjesën e kundërt të oborrit ose në kopsht. Në çdo rast, tentativat e tyre të rralla për të hyrë bllokoheshin nga një britmë ose nga objekti i parë që ndodhte të kishte nëpër duar njeriu që i shihte. Interesi i fëmijëve, siç shihej, ishte shumë i kufizuar. Vajzat dhe djemtë kërkoheshin për t’u marrë me të duke ofruar ndihmën e tyre për ujitjen; dhe kjo donte të thoshte, në thelb, që kishin besim te ata.
Një ditë të nxehtë korriku (ka qenë 25 korriku i vitit 1943 – datën e saktë e mbaj mend për shkak të një ngjarjeje tjetër që do të ngulitej në kujtesën time), nëna ime, e zellshme si gjithmonë, ishte duke u marrë me lulet në kopshtore, ndërsa i doli një punë urgjente, ndaj më ftoi ta zëvendësoja e të ujisja lulet, meqenëse sorollatesha në shtëpi pa bërë asgjë.
Kisha pak kohë që isha kthyer nga Firencja, pas sezonit veror të provimeve. Shumë pak ditë më pas, në 10 korrik, ndodhi zbarkimi i forcave aleate në Sicili. Kjo ngjarje donte të thoshte që perspektivat e mia për t’u kthyer në Firence për të vazhduar studimet po bëheshin të pasigurta. Por më 25 korrik kjo pasiguri u rrit shumë. Në fakt, sapo fillova punën te kopshtorja, kur një nga vëllezërit e mi që vinte nga jashtë shtëpisë, hyri në oborr dhe tha me shprehjen midis të kënaqurit dhe mosbesuesit: “Ka dhënë dorëheqjen Musolini!”. Dhe unë, pa u menduar shumë: “E pamundur! Ndoshta e kanë vrarë dhe do ta zbulojnë këtë fakt gradualisht”.
E kisha gabim. Dhe nuk pritëm shumë për ta marrë vesh të vërtetën: e kishin arrestuar.
Menjëherë pas mendimit për studimet, hyri shqetësimi për jetën, por nuk kujtoj se jam marrë më me kopshtoren: ai çast qe për mua si fundi i shëmtuar i një tregimi të bukur që fillova të krijoj në kokën time vetëm dhjetëra vjet më vonë, larg nga vendi im, nga shtëpia ime e vjetër dhe nga të dashurit e mi; por gjithnjë i lidhur me to nga dashuria, malli dhe dëshira për t’u kthyer. Katërmbëdhjetë vjet para atyre ngjarjeve historike, jeta e gjyshes po mbërrinte fundin. Një ndjenjë e fortë e shtynte të kënaqej siç donte, edhe pse forcat fizike të saj ishin në rënie. Derisa ishte e sigurt që mund t’ia dilte mbanë, eci përpara kështu, vetëm, me hapa të ngadaltë, e mbështetur në një shkop. Pastaj, me kalimin e kohës, për të ecur kishte nevojën e të tjerëve, por gërmonte akoma edhe pak dhe mbillte ndonjë farë. Në fund erdhën ditët e pamundësisë për të lëvizur; megjithatë edhe në ato kushte dëshironte të shkonte, dhe familjarët ia bënin qejfin. E çonin dy ose tri veta, mbi një tapet të palosur në mënyrë të përshtatshme dhe e sistemonin në një stol përpara vijës së jashtme të kopshtores, ku qëndronte për pak kohë të shihte dhe të prekte lulet e saj, ose ndoshta të humbiste në kujtimet e trishtuara dhe të gëzuara të jetës së saj të gjatë: çfarë trishtimi! Ç’mallëngjim!
Romë, shkurt 2010